Agnieszka Konopko

• • • o mnie
    • przyroda kl.IV A
    • przyroda kl.IV B
    • biologia kl. V A
    • biologia kl.VI
    • biologia kl.V B
    • biologia kl. VII A
    • biologia kl. VII B
    • biologia kl.VIII A
    • biologia kl.VIII B
    • informacje od wychowawcy do kl. VIII A

• • • •  

        PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA ORAZ WYMAGANIA NA OCENY DLA POSZCZEGÓLNYCH KLAS

         

         

         

        PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA  Z PRZYRODY

        W SZKOLE PODSTAWOWEJ W DOBRZYNIEWIE DUŻYM

         

        Rok szkolny 2026 / 2027

         

        Przedmiotowe zasady oceniania z przyrody dla klas IV  opracowane zostały w oparciu o:

         

        1. Podstawę programową przedmiotu przyroda, II etap edukacyjny, zgodnie z Rozporządzeniem ME z dnia 11 marca 2026 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz  podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym ( Dz.U. z 2026 poz.378 )
        2. Rozporządzenie ME w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów.
        3. Statut, WZO Zespołu Szkolno- Przedszkolnego w Dobrzyniewie Dużym.
        4. Program nauczania przyrody „ Odkrywam przyrodę” Barbary Dziedzic, wydawnictwa Nowa Era.

         

        W  osiągnieciu celów kształcenia, wymagań edukacyjnych oraz właściwym doborze warunków i sposobów  realizacji treści edukacyjnych pomagają: Podręcznik do przyrody dla klasy IV szkoły podstawowej  wydawnictwa Nowa Era, seria „ Odkrywam przyrodę”.

        Podstawa programowa oraz program nauczania realizowane są  w wymiarze  trzech godzin tygodniowo.

         

        Przed rozpoczęciem nauki w danej klasie a także przez cały rok szkolny, zarówno uczniowie jak i ich rodzice mają dostęp do PZO oraz wymagań edukacyjnych na poszczególne oceny     ( strona internetowa szkoły, zakładka „ nauczyciele”). Wymagania te zostały opracowane w oparciu o podstawę programową oraz program nauczania i stanowią załączniki do PZO. Na pierwszej godzinie nauki przedmiotu uczniowie są zapoznawani z przedmiotowymi zasadami oceniania z przyrody – dokument jest odczytany przez nauczyciela i wspólnie przedyskutowany, oraz z wymaganiami na poszczególne oceny. Uczniowie zapisują w zeszycie przedmiotowym informację gdzie mogą wymienione wyżej dokumenty znaleźć.

        Ewaluacja PZO. Pod koniec roku szkolnego nauczyciel wspólnie z uczniami dokona analizy funkcjonowania PZO w mijającym roku. Ewentualne zmiany w PZO zostaną wprowadzone od następnego roku szkolnego.

         

        Celem oceniania jest wspieranie kariery szkolnej ucznia, monitorowanie postępów, przekazywanie informacji uczniowi i rodzicom o poziomie osiągnięć, o tym co zrobił dobrze, co powinien poprawić, wskazówki do pracy na przyszłość.

         

        1.  Na lekcjach przyrody oceniamy poziom opanowania:

        1. wiadomości przedmiotowych:

        • Zgodnie z wymaganiami edukacyjnymi wynikającymi z realizowanej podstawy programowej i programu nauczania,
        • Rozumienie pojęć przyrodniczych.

                    b. umiejętności przedmiotowych:

        • planowanie prostych doświadczeń samodzielnie lub w grupie,
        • dokumentowanie przebiegu hodowli, obserwacji,
        • formułowanie  wyników obserwacji i eksperymentów,
        • gromadzenie danych, okazów przyrodniczych,
        • dostrzeganie związków przyczynowo – skutkowych,
        • porównywanie i wnioskowanie,
        • odczytywanie informacji z wykresów, diagramów,
        • korzystanie z różnych źródeł informacji,
        • posługiwanie się językiem przyrodniczym,
        • rozwiazywanie zadań problemowych.

         

                   c. postawę ucznia i jego aktywność:

         

        • pracę w grupie,
        • udział w dyskusji,
        • pracę na lekcji, zaangażowanie
        • odpowiedzialność za podjęte zobowiązania,
        • kreatywność.

         

        Sposoby sprawdzania poziomu opanowania wymagań edukacyjnych

         

        a. Rozmowa z uczniami – ma na celu uzyskanie informacji na temat rozumienia         i poprawnego wykorzystania zdobytej przez nich wiedzy przyrodniczej, używania podstawowych terminów i pojęć przyrodniczych, ich sposobu myślenia, wnioskowania i uogólniania.

         

        2. Prace pisemne:

         

        • Kartkówki, które nie muszą być zapowiadane. Obejmują one materiał z trzech ostatnich lekcji. Każdą ocenę z kartkówki można poprawić. Poprawa może mieć formę odpowiedzi ustnej, bądź wypowiedzi pisemnej. Poprawa jest możliwa w terminie poprzedzającym lekcje powtórzeniową z danego działu. Przy wystawianiu oceny semestralnej/końcowej z przedmiotu bierze się pod uwagę ocenę z poprawy kartkówki. Nieobecność ucznia na kartkówce nie obliguje go do pisemnego zaliczenia danej partii materiału.

         

        • Dłuższe prace pisemne (sprawdziany po dziale, testy, sprawdziany semestralne lub roczne ) po omówieniu większej, spójnej tematycznie partii materiału. Takie prace zapowiadane są z tygodniowym wyprzedzeniem, odnotowane w dzienniku lekcyjnym i poprzedzane powtórzeniem materiału. Uczeń zna zakres materiału, który obejmuje sprawdzian i jego formę. Sprawdziany są obowiązkowe. Jeśli uczeń opuścił sprawdzian w wyznaczonym terminie  powinien go napisać w ciągu dwóch tygodni od powrotu do szkoły. Jeśli odmówi napisania pracy lub nie zgłosi się w wyznaczonym terminie nauczyciel ma prawo sprawdzić poziom opanowania wymagań przewidzianych sprawdzianem w innym, dowolnym i dogodnym terminie, w trakcie zajęć na których uczeń będzie obecny. Każdą ocenę ze sprawdzianu uczeń ma prawo  poprawić.

        Indywidualne poprawy sprawdzianów, kartkówek odbywają się, po wcześniejszych ustaleniach terminów z nauczycielem, w czasie zajęć pozalekcyjnych.

         

        c. Praca na lekcji, zaangażowanie w pracę  na lekcjach bieżących lub powtórzeniowych

        - w zależności od metody pracy stosowanej na lekcji: krótkie wypowiedzi  na lekcji, praca w grupie – referowanie wyników pracy grupy, umiejętność organizowania własnego warsztatu pracy, pomoc w  przygotowaniu i przeprowadzeniu doświadczeń, wnioskowanie, pytania aktywne itp. Praca na lekcji oceniana jest za pomocą tzw. „plusów”. W przypadku dużego wkładu pracy na lekcji uczeń otrzymuje ocenę celującą, bardzo dobrą lub dobrą. Oceny za zaangażowanie w pracę wystawiane są po uwzględnieniu samooceny ucznia i oceny jego pracy przez kolegów.

         

        4. Karty pracy, ćwiczenia z zeszytu ćwiczeń – samodzielna praca ucznia.

        Uczeń otrzymuje ocenę  w skali celujący – bardzo dobry – dobry – dostateczny – dopuszczający, lub „plusa”.

         

          e. Czynny udział w zajęciach pozalekcyjnych związanych z poszerzaniem     i ugruntowaniem     wiadomości - uczeń otrzymuje raz w semestrze dodatkową ocenę (także celującą).

        f. Realizacja projektu edukacyjnego. Zakładam, że każdy uczeń weźmie, w ciągu roku szkolnego, czynny udział w realizacji co najmniej jednego projektu edukacyjnego. Tematy projektów zostaną zaproponowane przez nauczyciela lub będą wynikać z indywidualnych zainteresowań uczniów. Uczeń otrzymuje ocenę za udział w realizacji projektu edukacyjnego.

         

        g. Udział i znaczące sukcesy w konkursach szkolnych i  pozaszkolnych.

         

        Zasady oceniania i poprawiania ocen:

         

        • Wymagania edukacyjne dostosowywane są do indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów, zgodnie z zapisami w Statucie.
        • Dla uczniów w normie intelektualnej dostosowanie wymagań może przybierać różne formy, zgodnie z zaleceniami zawartymi w orzeczeniach i opiniach poradni. Np. wydłużenie czasu pracy z zadaniami, odpowiednio sformułowane polecenia, itp.
        •   W klasie IV przez pierwsze dwa tygodnie nauki uczniowie nie otrzymują ocen niedostatecznych.
        • W odniesieniu do prac pisemnych ( sprawdziany, testy)  obowiązują jednolite kryteria przeliczania uzyskanych punktów na stopnie szkolne zgodnie z zapisem w Statucie Szkoły.
        • Uczeń ma prawo poprawić każdą ocenę. Do średniej ważonej liczona jest końcowa ocena z poprawy.
        • O wynikach sprawdzianów i innych prac uczniowie winni być informowani nie później niż w terminie 14 dni od daty wykonania pracy.
        • Uczeń ma prawo zgłosić nieprzygotowanie do lekcji, bez żadnych konsekwencji, dwa razy w semestrze. Nieprzygotowanie musi być zgłoszone na początku lekcji.

         W przypadku zapowiedzianych sprawdzianów, powtórzeń, kartkówek,  uczeń nie  może zgłosić nieprzygotowania, z wyjątkiem sytuacji losowych.

         

        •  Obowiązująca skala ocen jest poszerzona o znaki + (plus) i – (minus), z których wyłaniane są następnie oceny:

        - pięć plusów – ocena celująca,

        - cztery plusy równoważne są ocenie bardzo dobrej,

        - trzy plusy równoważne są ocenie dobrej,

        - dwa plusy równoważne są ocenie dostatecznej,

        - jeden plus równoważny jest ocenie dopuszczającej,

        - same minusy równoważne są ocenie niedostatecznej.

        • Każda ocena jest jawna. O każdej ocenie wstawianej do dziennika uczeń jest informowany na bieżąco. Każdą wystawioną ocenę nauczyciel uzasadnia ustnie lub pisemnie. Uzasadnienie oceny zawiera informację o tym, co uczeń zrobił dobrze, co i w jaki sposób powinien jeszcze poprawić, jak ma dalej pracować.
        • Sprawdzone i ocenione prace pisemne oraz inna dokumentacja dotycząca oceniania ucznia jest udostępniana do wglądu uczniom podczas lekcji i rodzicom (prawnym opiekunom) na terenie szkoły, podczas zebrań, konsultacji lub w trakcie wcześniej umówionego spotkania.
        • Tryb i warunki uzyskania wyższej niż przewidywana semestralnej i rocznej oceny klasyfikacyjnej z zajęć edukacyjnych dokładnie opisano w Statucie Szkoły.
        •  Uczeń mający kłopoty z opanowaniem materiału, może zawsze zwrócić się o pomoc do nauczyciela i jeśli jest to pożądane, wspólnie ustalają program wspomagający np. w postaci indywidualnych konsultacji z nauczycielem  na zajęciach pozalekcyjnych, ustalenia formy pomocy koleżeńskiej, różnicowania wymagań dostosowując je do możliwości ucznia.
        • Uczeń zdolny, chcący poszerzać swoje wiadomości i umiejętności z przedmiotu obejmowany jest dodatkowymi formami pracy indywidualnej realizowanymi na lekcjach oraz zajęciach pozalekcyjnych w zależności od predyspozycji    psychofizycznych.
        • O uzyskanych przez ucznia  ocenach z przedmiotu, oraz ocenie semestralnej i końcowej,  rodzic informowany jest poprzez dziennik elektroniczny, na zebraniach, wywiadówkach, konsultacjach indywidualnych.

        Sposób ustalenia oceny śródrocznej i rocznej.

         

        1. Oceny semestralne i roczne wystawiane są na podstawie uzyskanych ocen cząstkowych

         i nie są ich średnią arytmetyczną, a średnią ważoną, zgodnie z zapisem w Statucie Szkoły.

        2. Przy ustaleniu oceny śródrocznej i rocznej nauczyciel bierze pod uwagę stopnie ucznia

         z poszczególnych obszarów aktywności według następującej wagi:

         

        Waga danego obszaru aktywności ucznia	Forma aktywności ucznia
        waga 3	- sprawdziany, testy po dziale tematycznym, -  sprawdziany semestralne i roczne, - projekty edukacyjne, - zdobycie tytułu laureata lub finalisty konkursu przedmiotowego lub olimpiady o zasięgu co najmniej wojewódzkim,
        waga 2	- kartkówki, - odpowiedzi ustne – rozmowa z uczniem, - prace dodatkowe, - karty pracy, ćwiczenia z zeszytu ćwiczeń – samodzielna praca z zadaniami na lekcji, - czynny, systematyczny udział w zajęciach koła przedmiotowego - praca na lekcji, zaangażowanie,
        waga 1	- praca w grupach, - pomoc w przygotowaniu i prowadzeniu obserwacji, hodowli, doświadczeń i eksperymentów, - prowadzenie zeszytu przedmiotowego lub zeszytu ćwiczeń, - inne

         

        3. Ocena roczna wyliczana jest jako średnia ważona ocen uzyskanych w I i II semestrze.

         

        Sposoby dostosowania wymagań edukacyjnych i pomocy dla uczniów

        ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się na lekcjach przyrody

         

        W swojej pracy uwzględniam specjalne potrzeby edukacyjne uczniów opisane w opiniach

         i orzeczeniach poradni psychologiczno – pedagogicznych. Zapoznałam się z orzeczeniami i opiniami uczniów zgromadzonymi w szkole.

         

        Najczęściej zalecane przez poradnię i stosowane na lekcjach przyrody formy i sposoby pomocy uczniom:

         

        • Przy ocenianiu podkreślanie sukcesów a nie porażek ucznia. Życzliwość, uwzględnianie wkładu pracy dziecka w wykonanie zadania,
        • Dostosowanie wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb ucznia, pod względem formy (jeśli to wystarczy) lub formy i treści, np. poprzez wydłużenie czasu pracy z zadaniami,
        • Uwzględnianie indywidualnego tempa pracy ucznia,
        •  Formułowanie jasno wymagań i konsekwentne przestrzeganie ich realizacji,
        • Docenianie zaangażowania, starań ucznia, przekazywanie pozytywnych informacji zwrotnych, dotyczących nawet drobnych postępów w nauce,
        • Stwarzanie możliwości do odkrywania mocnych stron i doświadczania sukcesów,
        • Wyznaczanie dłuższego (wystarczającego) czasu na prace związane z pisaniem.

         W przypadku prac napisanych nieczytelnie zezwolić uczniowi na przeczytanie ich nauczycielowi,

        • Życzliwe wspomaganie  pytaniami dodatkowymi, naprowadzającymi na właściwy tok myślenia. Podczas wypowiedzi ustnych unikanie ponagleń. Należy częściej stawiać pytania zamknięte, wymagające krótkiej odpowiedzi,
        • Każdorazowo sprawdzać, czy uczeń rozumie treść polecenia, instrukcji, zadania,
        • Podkreślanie pozytywnych cech ucznia,
        • Uwzględnianie trudności w koncentracji uwagi,
        • Usadzenie blisko biurka nauczyciela w celu umożliwienia sobie systematycznej kontroli pracy ucznia, ograniczenie czynników rozpraszających uwagę.

         

         

        Załącznikiem do niniejszego dokumentu są wymagania edukacyjne z przedmiotu przyroda

         

        Opracowała Agnieszka Konopko

         

        Rok szkolny 2026 / 2027

        Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu przyroda w klasie 4 szkoły podstawowej

        Na podstawie programu nauczania „ Odkrywam przyrodę” Barbary Dziedzic

        Wymagania na oceny uwzględniają zapisy podstawy programowej z 2026 r. (Dz.U. z 2026 poz. 378).

         

        Temat lekcji	Zagadnienia	Wymagania na poszczególne oceny
        		Ocena dopuszczająca Uczeń:	Ocena dostateczna Uczeń:	Ocena dobra Uczeń:	Ocena bardzo dobra Uczeń:	Ocena celująca Uczeń:
        Rozdział I. Spotkanie z przyrodą
        Jak pracować, aby odnosić sukcesy?	Sposoby pracy z podręcznikiem. Jak się uczyć szybko i skutecznie? Zasady bezpieczeństwa na lekcjach przyrody.	przedstawia sposoby pracy z podręcznikiem korzysta z podsumowań zawartych w podręczniku, aby powtórzyć wiadomości stosuje zasady bezpieczeństwa na lekcjach przyrody	odczytuje informacje z tekstu, ilustracji, zdjęć, schematów i map zna i stosuje metody ułatwiające powtarzanie materiału z lekcji potrafi sporządzać mapy myśli	sprawnie rozwiązuje testy zawarte w podręczniku (w ten sposób sprawdza wiedzę i umiejętności) używa mnemotechnik, aby nauczyć się trudniejszych treści	przygotowuje i przeprowadza doświadczenie na podstawie instrukcji w podręczniku	wykazuje ciekawość poznawczą stosuje strategie skutecznego uczenia się
        Co to jest przyroda?	Przyroda – nowy przedmiot. Dlaczego warto się uczyć przyrody? Co to jest przyroda i jakie są jej elementy? Jesteśmy częścią przyrody. Jak będziemy się uczyć przyrody? Skąd czerpać informacje o przyrodzie? Co się znajduje w pracowni przyrodniczej (atlasy, książki, plansze, klucze do oznaczania organizmów).	wyjaśnia, czym jest nowy przedmiot – przyroda wymienia elementy przyrody ożywionej i nieożywionej oraz wytwory działalności człowieka wymienia źródła wiedzy o przyrodzie	wyjaśnia, co to jest przyroda wymienia sposoby poznawania przyrody rozpoznaje w terenie elementy przyrody ożywionej i nieożywionej oraz obiekty stworzone przez ludzi	wyjaśnia, dlaczego warto się uczyć przyrody wskazuje zależności zachodzące między składnikami przyrody	omawia sposoby poznawania przyrody czerpie informacje o przyrodzie z różnych źródeł	analizuje znaczenie źródeł wiedzy przyrodniczej
        Sposób na naukę	Miejsce pracy: co sprzyja koncentracji (sen, przerwy w nauce, wyłączone rozpraszacze, cisza i spokój, różne sposoby nauki, lista zadań, samodzielność, dbanie o mózg), a co ją zakłóca (stres, hałas, wielozadaniowość). Strategie poprawy koncentracji.	opisuje miejsce sprzyjające nauce rozpoznaje dobre warunki do pracy na podstawie fotografii	rozpoznaje czynniki sprzyjające koncentracji i te, które ją zakłócają	aranżuje miejsce sprzyjające nauce opisuje techniki wspierające koncentrację wyjaśnia, co utrudnia skupienie uwagi	opisuje zasady skutecznej nauki	wykorzystuje strategie poprawy koncentracji w codziennej nauce
        Ile czasu spędzam przed ekranem?	Co to jest uzależnienie? Uzależnienie od internetu, smartfona, mediów społecznościowych. Wpływ uzależnień na samopoczucie i relacje z otoczeniem. Zachwianie rytmu dnia i nocy. Znaczenie snu. Jak z umiarem korzystać z internetu?	wyjaśnia, czym jest uzależnienie wyjaśnia, do czego na co dzień używa się internetu	wyjaśnia, na czym polega uzależnienie od internetu, smartfona, mediów społecznościowych wymienia oznaki nadużywania internetu wymienia zasady mądrego korzystania z internetu	rozróżnia źródła współczesnych uzależnień opisuje oznaki nadużywania internetu	wyjaśnia wpływ uzależnień na samopoczucie dziecka i relacje z otoczeniem	analizuje działania przeciwdziałające uzależnieniu od internetu omawia znaczenie snu dla młodego człowieka
        Badam przyrodę	Zmysły i ich ograniczenia. Rola mózgu w odbieraniu bodźców. Obserwacje i narzędzia wykorzystywane podczas obserwacji. Obserwacje: uczeń obserwuje elementy przyrody ożywionej i nieożywionej, podsumowuje badania i prezentuje wnioski.	wymienia zmysły, dzięki którym można poznawać przyrodę wymienia przedmioty pomocne w prowadzeniu obserwacji i doświadczeń wymienia metody poznawania przyrody	opisuje ograniczenia zmysłów prowadzi proste obserwacje przyrodnicze stosuje zasady bezpieczeństwa podczas pracy badawczej posługuje się lupą	wymienia różnice między obserwacją a doświadczeniem podaje przykłady wykorzystania zmysłów do prowadzenia obserwacji przyrodniczych prowadzi obserwację według instrukcji dokumentuje obserwacje przyrodnicze	omawia rolę mózgu w poznawaniu przyrody prezentuje wyniki obserwacji przyrodniczych wyjaśnia, dlaczego podczas badania przyrody korzysta się z różnych przyrządów	omawia znaczenie zmysłów w poznawaniu przyrody omawia zastosowanie przyrządów wykorzystywanych podczas obserwacji wymienia przyrządy, które są przydatne podczas wycieczki do lasu
        Myślę i działam jak przyrodnik	Badania przyrodnicze i ich etapy. Co to jest hipoteza? Jak sprawdzić prawdziwość hipotezy – przykłady prostych doświadczeń. Przyrządy przydatne podczas badania przyrody. Szkło i sprzęt laboratoryjny. Jak rysować schematy? Karty charakterystyki substancji, odczynniki chemiczne. Informacje na opakowaniach. Zasady bezpieczeństwa na lekcjach przyrody.	wymienia przyrządy wykorzystywane podczas obserwacji przyrodniczych	potrafi sporządzać schematy odczytuje dane z kart charakterystyki odczynników chemicznych przestrzega zasad bezpieczeństwa na lekcjach przyrody	dostrzega różnicę między doświadczeniem a obserwacją omawia przeznaczenie poszczególnych przyrządów ułatwiających obserwację przyrody posługuje się szkłem i sprzętem laboratoryjnym	prawidłowo posługuje się przyrządami wykorzystywanymi podczas obserwacji i badań przyrody zna zagrożenia związane z substancjami niebezpiecznymi odczytuje informacje na opakowaniach rozpoznaje symbole ostrzegawcze	potrafi planować i przeprowadzać doświadczenie oraz wyciągać wnioski potrafi wyjaśnić, czym się różni hipoteza od pytania badawczego
        Obserwuję przyrodę pod mikroskopem	Zastosowanie mikroskopu. Budowa mikroskopu optycznego. Obserwacje: uczeń obserwuje samodzielnie wykonane preparaty pod mikroskopem optycznym.	wymienia obiekty, które można obserwować pod mikroskopem, wymienia funkcje mikroskopu	omawia zastosowanie mikroskopu prowadzi obserwacje mikroskopowe według instrukcji sporządza rysunek obiektu obserwowanego pod mikroskopem	prowadzi samodzielnie obserwacje mikroskopowe, wyjaśnia, czym są preparaty mikroskopowe	omawia budowę mikroskopu optycznego oblicza powiększenie mikroskopu	wykonuje samodzielnie preparat mikroskopowy wyjaśnia, dlaczego obserwacje mikroskopowe rozpoczyna się od najmniejszego powiększenia
        Posługuję się kompasem	Kompas, kierunki geograficzne główne i pośrednie. Jak wyznaczyć kierunki geograficzne za pomocą kompasu?	wymienia nazwy głównych i pośrednich kierunków geograficznych	wyjaśnia, czym są plan i mapa posługuje się kompasem wyjaśnia, co to jest widnokrąg	omawia budowę kompasu wyznacza główne kierunki geograficzne na widnokręgu za pomocą kompasu	posługuje się kompasem w telefonie wyznacza kierunki geograficzne za pomocą Słońca	zdobywa wiedzę przyrodniczą dzięki dociekaniu naukowemu omawia wygląd i sposób działania pierwszych kompasów odszukuje informacje na temat GPS
        Rozdział II. Moja okolica
        Krajobraz mojej okolicy	Co to jest krajobraz? Czym różni się krajobraz od przyrody? Elementy krajobrazu. Rodzaje krajobrazów. Porównanie krajobrazów miejskich z krajobrazami wiejskimi. Przykłady prostych zależności w krajobrazie.	wyjaśnia, czym jest krajobraz wymienia elementy, które tworzą krajobraz wymienia elementy krajobrazu miasta i wsi	wymienia różnice między krajobrazem a przyrodą wymienia różnice między krajobrazem naturalnym a krajobrazem stworzonym przez człowieka	rozpoznaje składniki przyrody ożywionej i nieożywionej oraz elementy antropogeniczne rozpoznaje rodzaje krajobrazu na podstawie fotografii	wymienia rodzaje krajobrazów porównuje krajobraz wsi i miasta opisuje krajobraz swojej okolicy	przedstawia zależności między elementami krajobrazu
        Kształt terenu w mojej okolicy	Formy wypukłe: wzniesienie, pagórek, wzgórze, góra, szczyt, stok, podnóże. Formy wklęsłe: dolina, kotlina. Formy płaskie: równiny.	wymienia rodzaje form terenu: formy wypukłe, formy wklęsłe i formy płaskie	wyjaśnia, czym jest kształt terenu rozpoznaje na fotografiach formy terenu	opisuje główne formy ukształtowania terenu wykonuje model terenu według instrukcji	rozróżnia główne formy ukształtowania terenu podaje przykłady wypukłych, wklęsłych i płaskich form terenu	opisuje formy terenu na przykładach z najbliższej okolicy
        Rozpoznaję skały	Co to jest skała? Z czego są zbudowane skały? Właściwości skał (barwa, spójność, twardość, odporność na działanie wody). Podział skał na lite, zwięzłe i luźne (granit, wapień, węgiel, less, piasek i glina). Właściwości wybranych skał. Wykorzystanie skał. Zajęcia terenowe: uczeń rozpoznaje skały z wykorzystaniem kluczy lub atlasów.	wyjaśnia, co to jest skała wyjaśnia, gdzie występują skały	opisuje cechy skał dzieli wybrane skały na lite, zwięzłe i luźne	omawia budowę skał, korzysta z kluczy do rozpoznawania skał podczas zajęć terenowych podaje przykłady skał litych, zwięzłych i luźnych	bada właściwości skał rozpoznaje skały w najbliższej okolicy i porównuje je z innymi skałami występującymi w Polsce	opisuje skały występujące w najbliższej okolicy omawia wykorzystanie skał
        Co kryje gleba?	Co to jest gleba? Jak powstaje? Proces glebotwórczy. Z czego się składa gleba? Co to jest próchnica? Gleby żyzne i mało żyzne oraz ich przydatność dla człowieka.	wyjaśnia, czym jest gleba wymienia składniki gleby	wymienia etapy powstawania gleby wyjaśnia, czym jest próchnica wymienia gleby żyzne i mało żyzne	omawia proces powstawania gleby wskazuje na profilu glebowym warstwę próchnicy	opisuje glebę jako zbiór składników nieożywionych i ożywionych wyjaśnia znaczenie organizmów i próchnicy dla żyzności gleby omawia znaczenie gleby dla przyrody i dla człowieka	przedstawia składniki gleby porównuje gleby żyzne z mało żyznymi
        Gleba w mojej okolicy	Porównanie gleby z ziemią ogrodową. Znaczenie gleby dla przyrody i dla człowieka. Zajęcia terenowe: uczeń pobiera próbki gleby, określa jej barwę i zawartość próchnicy, bada uziarnienie gleby i obecność organizmów, podsumowuje badania i prezentuje wyniki.	sprawdza, czy w glebie żyją organizmy przygotowuje pomoce niezbędne do prowadzenia obserwacji	wyjaśnia, jak rośliny rosną w glebie pochodzącej z okolicy i w ziemi ogrodniczej prowadzi obserwację wpływu gleby na wzrost roślin	wymienia cechy gleby, które należy zbadać podczas obserwacji gleby w okolicy wyjaśnia, dlaczego gleba jest ważna dla roślin prowadzi kartę obserwacji	charakteryzuje glebę występującą w najbliższej okolicy porównuje glebę pochodzącą z okolicy z ziemią ogrodniczą określa barwę, grubość warstwy próchnicy, uziarnienie i strukturę gleby	bada próbki gleb zebrane w najbliższej okolicy i prezentuje wyniki omawia znaczenie wody w glebie przeprowadza doświadczenie pokazujące, jak rodzaj gleby wpływa na wzrost roślin, zapisuje dane i prezentuje wyniki ocenia przydatność gleb w okolicy do uprawy roślin
        Rośliny i zwierzęta w mojej okolicy	Do czego ludzie potrzebują przyrody? Przykłady roślin i zwierząt występujących w najbliższej okolicy. Zajęcia terenowe: uczeń uczestniczy w sadzeniu lub sianiu roślin. Zajęcia terenowe: uczeń rozpoznaje wybrane gatunki roślin i zwierząt z wykorzystaniem kluczy lub atlasów.	wymienia rośliny i zwierzęta lądowe występujące w najbliższej okolicy	podaje przykłady korzyści z uprawy roślin i hodowli zwierząt uczestniczy w sadzeniu drzew lub sianiu roślin	rozpoznaje rośliny najbliższej okolicy na podstawie cech budowy zewnętrznej rozpoznaje zwierzęta lądowe najbliższej okolicy na podstawie cech zewnętrznych i śladów ich bytowania	podczas zajęć terenowych korzysta z kluczy lub atlasów do rozpoznawania wybranych gatunków roślin i zwierząt	zakłada hodowlę rośliny wyjaśnia, dlaczego dzikie zwierzęta przychodzą do miast
        Rozdział III. Obserwuję zjawiska przyrodnicze
        Materia wokół nas	Czym jest materia? Stany skupienia wody. Cechy ciał stałych, cieczy i gazów. Zmiany kształtu ciał stałych, cieczy i gazów. Rodzaje ciał stałych (ciała stałe: twarde, sprężyste, plastyczne i kruche).	wyjaśnia, czym jest materia wymienia nazwy stanów skupienia materii	wymienia stany skupienia wody przedstawia rodzaje ciał stałych	przedstawia cechy ciał stałych, cieczy i gazów podaje przykłady przedmiotów wykonanych z ciał stałych: sprężystych, kruchych i plastycznych	omawia zmiany kształtu ciał stałych, cieczy i gazów	wyszukuje informacje o najtwardszym minerale na Ziemi wyjaśnia, do czego przydaje się wiedza o materii
        Materia jest zbudowana z drobin	Drobinowy model materii. Czym są drobiny? Sposób ułożenia drobin w ciałach stałych, cieczach i gazach. Badanie ściśliwości drobin w ciałach stałych, cieczach i gazach.	wyjaśnia, czym jest drobina przedstawia na rysunku drobinową budowę materii	przedstawia ułożenie drobin w ciałach stałych, cieczach i gazach rozpoznaje ciała stałe, ciecze i gazy na podstawie rysunku pokazującego ułożenie drobin	opisuje materię jako zbiór różnych drobin tworzących różne substancje wyjaśnia, co to jest ściśliwość	omawia drobinowy model materii obserwuje ruch drobin w cieczy bada ściśliwość drobin w cieczach gazach i ciałach stałych	bada i opisuje ściśliwość oraz kształt drobin w cieczach, gazach i ciałach stałych udowadnia, że drobiny gazu są w ruchu
        Woda w trzech stanach skupienia	Stany skupienia wody. Co to jest temperatura? Zależność stanu skupienia wody od temperatury. Termometr.	Podaje nazwy stanów skupienia wody dokonuje pomiaru temperatury powietrza	obserwuje i rozróżnia stany skupienia wody wyjaśnia, czym jest temperatura odczytuje temperaturę w stopniach Celsjusza	omawia budowę termometru omawia występowanie wody w przyrodzie	wymienia czynniki wpływające na zmianę stanu skupienia wody opisuje ułożenie drobin wody w trzech stanach skupienia obserwuje zmiany stanów skupienia wody	bada właściwości różnych próbek wody (stan skupienia, barwę, mętność, zapach) i prezentuje wyniki badań dostrzega zależność między temperaturą wody a stanem skupienia
        Zmiany stanów skupienia wody	Zmiany stanów skupienia wody – krzepnięcie, topnienie, skraplanie, parowanie. Właściwości wody. Obserwacja zmian stanów skupienia. Czynniki wpływające na szybkość parowania. Analiza obiegu wody w przyrodzie.	wymienia stany skupienia wody wymienia sytuacje, w których woda występuje w różnych stanach skupienia	obserwuje stany skupienia wody wyjaśnia, kiedy następuje skraplanie	podaje nazwy procesów, w których wyniku zmienia się stan skupienia wymienia czynniki wpływające na szybkość parowania	określa właściwości wody analizuje schemat obiegu wody w przyrodzie wyjaśnia, dlaczego pary wodnej nie widać obserwuje, w jakiej temperaturze topnieje lód i krzepnie woda	analizuje zmiany stanów skupienia (topnienie, skraplanie, parowanie, zamarzanie (krzepnięcie)) analizuje przemiany wody zachodzące podczas gotowania wyjaśnia, czym się różni parowanie od wrzenia
        Rozdział IV. Obserwuję pogodę
        Składniki pogody	Co to jest pogoda? Składniki pogody (temperatura powietrza, ciśnienie atmosferyczne, opady, osady, zachmurzenie, wiatr) i ich charakterystyka.	wyjaśnia, czym jest pogoda rozpoznaje opady i osady atmosferyczne	wymienia składniki pogody wymienia osady atmosferyczne, które występują zimą	wyjaśnia, czym jest atmosfera rozpoznaje stopień zachmurzenia na podstawie fotografii	charakteryzuje składniki pogody wymienia składniki pogody, które widać i te, które są niewidoczne	obserwuje zmianę składników pogody w ciągu dnia
        Niebo w ruchu – wiatr i chmury	Ciśnienie atmosferyczne. Co to jest wiatr? Jak powstają chmury?   Eksperymenty i badania: uczeń demonstruje powstawanie wybranych zjawisk atmosferycznych (np. wiatru lub chmury). Zajęcia terenowe: uczeń rozpoznaje chmury z wykorzystaniem kluczy lub atlasów.	wyjaśnia, co to jest wiatr wymienia rodzaje chmur	wyjaśnia związek między nazwą wiatru a kierunkiem, z którego wieje wymienia podstawowe rodzaje chmur,	wyjaśnia, czym jest ciśnienie atmosferyczne demonstruje powstawanie wiatru korzysta z kluczy do rozpoznawania chmur podczas zajęć terenowych	wyjaśnia, od czego zależy ciśnienie atmosferyczne omawia zasady bezpiecznego zachowania podczas trwania burzy	wyjaśnia, jak i kiedy powstają chmury przewiduje możliwość wystąpienia burzy na podstawie obserwacji nieba lub dzięki wykorzystaniu narzędzi cyfrowych
        Obserwuję i mierzę składniki pogody	Przyrządy meteorologiczne. Mapa pogody i jej analiza. Jak prowadzić pomiar i obserwację składników pogody? Inne działania: uczeń korzysta ze źródeł internetowych, aby uzyskać aktualne dane środowiskowe (np. meteorologiczne).	podaje nazwy przyrządów służących do pomiaru składników pogody wyjaśnia, czym są ogródki meteorologiczne odczytuje temperaturę powietrza	rozpoznaje przyrządy meteorologiczne i posługuje się nimi wymienia przyrządy znajdujące się w ogródku meteorologicznym	wyjaśnia, dlaczego ludzie obserwują pogodę prowadzi pomiar składników pogody	analizuje mapę pogody na podstawie odczytanych z niej danych wymienia jednostki, w których podaje się wartości składników pogody poszukuje informacji w serwisach pogodowych	dokonuje pomiaru wybranych składników pogody, z wykorzystaniem odpowiednich przyrządów meteorologicznych i z zastosowaniem odpowiednich jednostek omawia warunki atmosferyczne na podstawie mapy pogody tworzy mapę pogody dla swojej okolicy
        Jak organizmy radzą sobie z upałem i mrozem?	Jak organizmy radzą sobie z upałem? Odwodnienie. Udar cieplny i odwodnienie u człowieka. Strategie przetrwania roślin i zwierząt zimą. Jak mądrze dokarmiać ptaki zimą?	wyjaśnia, czym jest odwodnienie wyjaśnia, jak zapobiegać odwodnieniu i udarowi cieplnemu	wyjaśnia, czym jest udar cieplny wymienia przystosowania roślin i zwierząt do zimy na podstawie różnych źródeł omawia zasady odpowiedzialnego dokarmiania zwierząt zimą	rozpoznaje objawy udaru cieplnego i odwodnienia u człowieka charakteryzuje strategie przetrwania zwierząt zimą (np. hibernację, migrację, gromadzenie zapasów)	omawia sposoby przeciwdziałania udarowi cieplnemu i odwodnieniu u człowieka wyjaśnia wpływ zmian temperatury i stanu skupienia wody na organizmy (przemarzanie, nadmierne parowanie wody z powierzchni ciała, usychanie roślin)	omawia rolę pokrywy śnieżnej w ochronie gleby i organizmów przed mrozem i w zwiększaniu wilgotności gleby
        Rozdział V. Jak działają organizmy?
        Cechy organizmów	Cechy organizmów – budowa komórkowa. Czynności życiowe organizmów	wyjaśnia, czym są organizmy wymienia cechy organizmów	obserwuje przykłady organizmów obserwuje komórkę pod mikroskopem	identyfikuje organizmy jednokomórkowe i wielokomórkowe	omawia budowę komórkową organizmów sprawnie posługuje się mikroskopem	omawia czynności życiowe organizmów
        Jak są zbudowane organizmy?	Organizmy jednokomórkowe i wielokomórkowe. Od komórki do organizmu. Obserwacje: uczeń obserwuje komórki pod mikroskopem – samodzielnie przygotowuje preparat, np. ze skórki cebuli.	dzieli organizmy na jednokomórkowe i wielokomórkowe	omawia hierarchiczną budowę organizmów porządkuje poziomy organizacji życia - od komórki do zespołów organizmów	obserwuje czynności życiowe roślin i zwierząt samodzielnie przygotowuje preparat mikroskopowy ze skórki cebuli	omawia czynności życiowe organizmów samodzielnie prowadzi obserwację mikroskopową	opisuje komórki budujące organizm człowieka na podstawie różnych źródeł
        Rośliny – organizmy samożywne	Hierarchiczna budowa organizmów. Organizmy samożywne. Fotosynteza i jej przebieg. Skład powietrza. Eksperymenty i badania: uczeń sprawdza wpływ światła na przebieg fotosyntezy.	podaje różnice między organizmem samożywnym a organizmem cudzożywnym wymienia organizmy samożywne	wyjaśnia, na czym polega samożywność określa, co powstaje w czasie fotosyntezy	charakteryzuje na przykładach sposoby odżywiania się organizmów prezentuje informacje o składzie powietrza	omawia przebieg fotosyntezy wyjaśnia, do czego rośliny wykorzystują światło	analizuje zależność między składem powietrza a przebiegiem fotosyntezy bada wpływ światła na przebieg fotosyntezy, prowadzi kartę obserwacji i wyciąga wnioski dyskutuje o znaczeniu fotosyntezy dla życia na Ziemi wyjaśnia, od czego zależy kolor liści
        Zwierzęta – organizmy cudzożywne	Organizmy cudzożywne. Sposoby zdobywania pokarmu. Łańcuchy pokarmowe.	wymienia organizmy cudzożywne dzieli zwierzęta ze względu na rodzaj zjadanego pokarmu i sposób zdobywania go	wyjaśnia, na czym polega cudzożywność wyjaśnia, czym jest łańcuch pokarmowy	omawia sposoby organizmów cudzożywnych do zdobywania pokarmów	odróżnia organizmy samożywne od cudzożywnych wymienia przykłady łańcuchów pokarmowych	omawia przystosowania organizmów do pełnienia określonych funkcji w ekosystemie omawia budowę łańcucha pokarmowego
        Rozdział VI. Jak działa moje ciało?
        Ciało człowieka – niezwykła maszyna. Jak się poruszam?	Charakterystyka układów narządów w organizmie człowieka. Rola układów narządów i ich współpraca. Charakterystyka układu ruchu. Szkielet człowieka – kości budujące szkielet i ich funkcje. Stawy i mięśnie.	wymienia układy narządów w organizmie człowieka wymienia czynności, które pozwalają dbać o układ ruchu	wskazuje na planszy układy narządów, które budują organizm człowieka charakteryzuje układ ruchu	podaje nazwy elementów poszczególnych układów narządów omawia funkcje układu ruchu	omawia budowę poszczególnych układów narządów w organizmie człowieka określa funkcje poszczególnych układów narządów człowieka wskazuje związek między poszczególnymi układami narządów	analizuje organizm człowieka jako system współpracujących układów narządów dostrzega zależności między poszczególnymi układami narządów człowieka wyjaśnia, jak współpracują ze sobą kości, stawy i mięśnie
        Poznaję składniki pokarmowe	Składniki pokarmowe i ich znaczenie dla organizmu człowieka. Przykłady składników pokarmowych. Sposoby wykorzystania składników pokarmowych przez organizm. Charakterystyka układu pokarmowego i jego funkcje. Pokarm jako źródło energii i budulca. Trawienie pokarmu. Droga pokarmu przez układ pokarmowy. Współpraca układu pokarmowego z innymi układami.	wymienia podstawowe składniki pokarmowe przedstawia rolę układu pokarmowego	wymienia przykłady produktów, w których znajdują się składniki pokarmowe wymienia gruczoły trawienne	omawia znaczenie pokarmu dla organizmu omawia drogę pokarmu przez układ pokarmowy	omawia rolę składników pokarmowych w organizmie człowieka omawia rolę gruczołów trawiennych w trawieniu pokarmu	wyjaśnia, dlaczego należy spożywać zróżnicowane pokarmy analizuje informacje zawarte na etykietach żywności (wartość energetyczna, zawartość cukrów, tłuszczu, białka, soli) wykazuje związek między składem produktów i nawykami żywieniowymi a zdrowiem człowieka
        Po co oddychamy?	Budowa i funkcjonowanie układu oddechowego. Oddychanie jako wymiana gazowa. Oddychanie komórkowe. Eksperymenty i badania: uczeń wykrywa obecność dwutlenku węgla w powietrzu wydychanym przez człowieka.	obserwuje pracę układu oddechowego wyjaśnia, jak należy dbać o układ oddechowy	wyjaśnia, czym jest oddychanie komórkowe omawia budowę układu oddechowego	wyjaśnia, na czym polega oddychanie jako wymiana gazowa omawia funkcje układu oddechowego	analizuje, w jakim celu w organizmach zachodzi proces oddychania komórkowego opisuje funkcje płuc	wykrywa obecność dwutlenku węgla w powietrzu wydychanym przez człowieka prezentuje zależności między układem oddechowym, pokarmowym i krwionośnym
        Po co krew krąży w ciele?	Budowa i funkcjonowanie układu krwionośnego. Krążenie krwi – serce, naczynia krwionośne (żyły, tętnice). Znaczenie krwi dla organizmu człowieka. Budowa i funkcje układu wydalniczego. Rola nerek w systemie filtracji krwi.	wymienia główne zadania krwi w ciele człowieka rozpoznaje narządy układu krwionośnego i moczowego na rysunku	opisuje, jak działa serce omawia, co się dzieje ze zbędnymi substancjami w organizmie człowieka	omawia budowę układu krwionośnego omawia rolę naczyń krwionośnych (żył, naczyń włosowatych, tętnic) omawia budowę układu moczowego	omawia funkcje układu krwionośnego omawia funkcje układu moczowego wyjaśnia, jak dbać o układ krwionośny	opisuje skład krwi wykazuje znaczenie krwi dla organizmu człowieka omawia rolę nerek w systemie filtracji krwi
        Mózg – centrum dowodzenia	Budowa i rola układu nerwowego – mózg, rdzeń kręgowy, nerwy. Mózg jako nadrzędny element pracy organizmu. Narządy zmysłów. Higiena układu nerwowego.	przedstawia rolę mózgu w organizmie człowieka opisuje budowę układu nerwowego	wymienia narządy, z którymi współpracuje mózg wyjaśnia, jak należy dbać o układ nerwowy	charakteryzuje funkcje mózgu, charakteryzuje układ nerwowy	wyjaśnia rolę mózgu w przetwarzaniu i interpretacji bodźców, uczeniu się i podejmowaniu decyzji objaśnia, na czym polega higiena układu nerwowego	omawia współpracę układu nerwowego z innymi układami narządów
        Jak zmieniamy się w ciągu życia?	Funkcje układu rozrodczego. Budowa narządów rozrodczych człowieka. Komórki rozrodcze. Etapy rozwoju człowieka. Przemiany w okresie dojrzewania. Codzienna higiena.	podaje funkcję układu rozrodczego identyfikuje u siebie oznaki dojrzewania rozpoznaje na rysunku narządy układu rozrodczego kobiety i mężczyzny	wyjaśnia, na czym polega zapłodnienie wyjaśnia, jak zmienia się ciało dziewcząt i chłopców w okresie dojrzewania	opisuje etapy rozwoju człowieka w porządku chronologicznym rozpoznaje etap życia człowieka na podstawie fotografii	omawia budowę układów rozrodczych kobiety i mężczyzny objaśnia, na czym polega codzienna higiena (szczególnie w okresie dojrzewania)	przedstawia cechy człowieka w poszczególnych etapach życia
        Jak chronić się przed chorobami?	Czym są choroby zakaźne? Drogi zakażenia. Drobnoustroje i pasożyty. Sposoby rozprzestrzeniania się drobnoustrojów i pasożytów. Profilaktyka chorób wywoływanych przez drobnoustroje i pasożyty. Negatywny wpływ bakterii na organizm człowieka.	wymienia drobnoustroje chorobotwórcze i pasożyty zna zasady dotyczące częstości i sposobu mycia rąk	wyjaśnia, czym są choroby zakaźne wymienia sposoby zakażenia drobnoustrojami chorobotwórczymi i pasożytami	charakteryzuje sposoby rozprzestrzeniania się drobnoustrojów chorobotwórczych i pasożytów przedstawia zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez drobnoustroje i pasożyty	omawia zagrożenia dla zdrowia człowieka wynikające z obecności drobnoustrojów chorobotwórczych i pasożytów w środowisku	analizuje negatywne znaczenie bakterii dla organizmu człowieka
        Rozdział VII. Życie na lądzie
        Jak żyje się na lądzie?	Warunki życia na lądzie. Sposoby poruszania się zwierząt. Przystosowania do życia na lądzie.	wymienia dwa główne typy środowisk na Ziemi rozpoznaje wybrane organizmy lądowe	przedstawia cechy środowiska lądowego wymienia sposoby poruszania się zwierząt lądowych	omawia przystosowania organizmów do życia na lądzie (cechy budowy zewnętrznej i czynności życiowe)	porównuje sposoby poruszania się zwierząt lądowych na podstawie obserwacji i innych źródeł	opisuje wspólne cechy organizmów zdolnych do lotu na podstawie różnych źródeł charakteryzuje strategie przetrwania zwierząt zimą (np. hibernację, migrację, gromadzenie zapasów) i zasady ich odpowiedzialnego dokarmiania
        Poznaję las	Co to jest las? Typy lasu. Piętra lasu. Rośliny i zwierzęta charakterystyczne dla poszczególnych pięter lasu. Funkcje lasu. Wpływ człowieka na lasy. Jak zachowywać się w lesie?	wyjaśnia, czym jest las wymienia rodzaje lasów podaje nazwy typowych organizmów żyjących w lesie	rozpoznaje i nazywa warstwy lasu przedstawia sposoby zachowania się w lesie wymienia zasady właściwego zachowania w lesie	charakteryzuje piętra lasu rozpoznaje charakterystyczne gatunki roślin i zwierząt żyjących w poszczególnych warstwach lasu z wykorzystaniem kluczy lub atlasów omawia funkcje lasu	charakteryzuje warunki panujące w poszczególnych piętrach lasu omawia znaczenie lasów dla człowieka	omawia wpływ działalności człowieka na funkcjonowanie lasu na podstawie obserwacji, badań i innych źródeł
        Życie w lesie	Rośliny i zwierzęta charakterystyczne dla lasu. Rośliny i grzyby trujące oraz zwierzęta jadowite. Zasady zachowania w kontakcie z nieznanymi roślinami i grzybami. Zajęcia terenowe: uczeń rozpoznaje wybrane gatunki roślin, zwierząt i grzybów z wykorzystaniem kluczy lub atlasów.	wymienia nazwy roślin, zwierząt i grzybów charakterystycznych dla lasu rozpoznaje rośliny, zwierzęta i grzyby rosnące w lesie	charakteryzuje wygląd wybranych roślin, zwierząt i grzybów rozpoznaje wybrane trujące rośliny i grzyby oraz jadowite zwierzęta występujące w lesie	wyjaśnia, dlaczego nie należy dotykać ani spożywać nieznanych roślin i grzybów	opisuje zasady bezpiecznego zachowania w lesie omawia zasady zachowania w kontakcie z nieznanymi roślinami i grzybami	korzysta z kluczy lub atlasów do rozpoznawania wybranych gatunków roślin, zwierząt i grzybów podczas zajęć terenowych rozpoznaje zwierzęta po tropach podaje cechy odróżniające zaskrońca od żmii
        Życie na łące	Czym jest łąka? Rośliny i zwierzęta charakterystyczne dla ekosystemu łąki. Znaczenie łąk dla przyrody oraz wpływ człowieka na ich funkcjonowanie. Zajęcia terenowe: uczeń rozpoznaje wybrane gatunki roślin, zwierząt i grzybów z wykorzystaniem kluczy lub atlasów.	wyjaśnia, czym jest łąka wyjaśnia, jak dbać o łąki rozpoznaje rośliny i zwierzęta łąkowe na podstawie fotografii	rozpoznaje gatunki roślin i zwierząt charakterystyczne dla ekosystemu łąki z wykorzystaniem kluczy lub atlasów na podstawie modelu lub schematu przedstawia proste zależności pokarmowe zachodzące między organizmami żyjącymi na łące	omawia różnice między łąką a lasem omawia warunki życia na łące omawia znaczenie łąki dla człowieka	omawia znaczenie łąk dla przyrody przedstawia wpływ człowieka na funkcjonowanie łąk	opisuje przystosowania budowy zewnętrznej i czynności życiowych organizmów lądowych do środowiska życia na przykładach obserwowanych organizmów opisuje znaczenie łąk kwietnych
        Co rośnie na polu?	Pole jako środowisko życia. Główne rośliny uprawiane w Polsce. Co się wytwarza z roślin uprawianych w Polsce?	wyjaśnia, czym jest pole uprawne rozpoznaje główne rośliny uprawiane w Polsce	przedstawia przykłady produktów wytwarzanych z roślin uprawianych w Polsce	omawia warunki życia na polu uprawnym dzieli rośliny uprawne na zboża, warzywa i rośliny przemysłowe	charakteryzuje pole jako środowisko życia omawia znaczenie łąki dla przyrody i człowieka	opisuje produkty wytwarzane z roślin uprawnych
        Rozdział VIII. Życie w wodzie
        Jak żyje się w wodzie?	Cechy środowiska wodnego. Czynniki niezbędne do życia w wodzie. Porównanie życia w wodzie z życiem na lądzie.	dokonuje podziału wód na wody stojące i wody płynące wymienia przystosowania ryb do życia w wodzie	omawia cechy środowiska wodnego rozpoznaje wybrane organizmy wodne	omawia warunki życia w wodzie charakteryzuje czynniki niezbędne do życia w wodzie	omawia przystosowania organizmów do życia w wodzie	porównuje warunki życia w wodzie z warunkami życia na lądzie
        Poznaję rzekę	Rodzaje wód powierzchniowych – wody płynące i wody stojące. Elementy systemu rzecznego na mapie. Walory przyrodnicze rzeki. Rozpoznawanie organizmów żyjących w rzece.	dzieli wody powierzchniowe na wody płynące i stojące dzieli wody płynące na cieki naturalne i sztuczne	wskazuje na mapie elementy systemu rzecznego podaje nazwy typowych roślin i zwierząt żyjących w całej rzece i w jej poszczególnych odcinkach	omawia elementy rzeki omawia walory przyrodnicze rzeki	charakteryzuje przystosowania w budowie roślin i zwierząt do życia w rzece	rozpoznaje organizmy żyjące w wodzie na podstawie analizy makroskopowej i mikroskopowej próbek wody z najbliższej okolicy wyjaśnia, dlaczego należy chronić zasoby wodne odczytuje z mapy nazwę rzeki płynącej przez miejscowość, w której mieszka
        Poznaję jezioro	Podział wód stojących. Rozpoznawanie organizmów żyjących w jeziorze. Obserwacja:  obserwuje mikroskopowo kroplę wody ze zbiornika wodnego.	podaje przykłady wód stojących wymienia strefy życia w jeziorze	wskazuje jezioro jako przykład wód stojących opisuje warunki w poszczególnych strefach  życia w jeziorze	podaje nazwy typowych roślin i zwierząt żyjących w jeziorze w poszczególnych strefach	charakteryzuje roślin i zwierząt do życia w jeziorze (cechy budowy)	prowadzi obserwacje mikroskopowe kropli wody (np. z jeziora, stawu) opisuje zbiorniki wodne w okolicy na podstawie różnych źródeł

         

         

         

         

         PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z BIOLOGII

        W SZKOLE PODSTAWOWEJ W DOBRZYNIEWIE DUŻYM

         

        Rok szkolny 2026 / 2027

         

        Przedmiotowe zasady oceniania z biologii opracowane zostały w oparciu o:

         

        1. Podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej z przedmiotu biologia, II etap edukacyjny, zgodnie z rozporządzeniem ME wchodzącym w życie z dniem 1 września 2024 r. w sprawie zmian w podstawie programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej  kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej…...
        2. Rozporządzenie ME w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów.
        3. Statut, WZO Zespołu Szkolno- Przedszkolnego w Dobrzyniewie Dużym.
        4. Program nauczania biologii w klasach 5 - 8 szkoły podstawowej „Puls życia” autorstwa Anny Zdziennickiej, wydawnictwa Nowa Era.

         

        W  realizacji wymagań edukacyjnych oraz  założeń programowych pomagają podręczniki  wydawnictwa Nowa Era, seria „Puls życia” oraz zeszyty ćwiczeń z omawianej serii do wybranych klas.

        Podstawa programowa oraz program nauczania realizowane są  w wymiarze dwóch godzin lekcyjnych tygodniowo w klasie 7 oraz po jednej godzinie tygodniowo w klasach 5, 6, 8.

         

        Przed rozpoczęciem nauki w danej klasie a także przez cały rok szkolny, zarówno uczniowie jak i ich rodzice mają dostęp do PZO oraz wymagań edukacyjnych na poszczególne oceny     ( strona internetowa szkoły, zakładka „ nauczyciele”). Wymagania te zostały opracowane w oparciu o podstawę programową oraz program nauczania i stanowią załączniki do PZO. Na pierwszej godzinie nauki przedmiotu uczniowie są zapoznawani z przedmiotowymi zasadami oceniania z biologii – jest on odczytany przez nauczyciela i wspólnie przedyskutowany, oraz

        z wymaganiami na poszczególne oceny. Uczniowie zapisują w zeszycie przedmiotowym informację gdzie mogą wymienione wyżej dokumenty znaleźć.

        Ewaluacja PZO. Pod koniec roku szkolnego nauczyciel wspólnie z uczniami dokona analizy funkcjonowania PZO w mijającym roku. Ewentualne zmiany w PZO zostaną wprowadzone od następnego roku szkolnego.

         

        Celem oceniania jest wspieranie kariery szkolnej ucznia, monitorowanie postępów, przekazywanie informacji uczniowi i rodzicom o poziomie osiągnięć, o tym co zrobił dobrze, co powinien poprawić, wskazówki do pracy na przyszłość.

         

        Sposoby sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów:

         

        a. Odpowiedzi ustne  - Uczniowie sami zgłaszają się do odpowiedzi lub są wyznaczani przez nauczyciela. Kontrola ustna zakłada sprawdzenie poziomu opanowania określonych wiadomości i umiejętności, takich jak: zapamiętanie faktów, rozumienie pojęć, stosowanie poznanych terminów w opisywaniu środowiska przyrodniczego, czytanie ze zrozumieniem tekstów przyrodniczych. Odpowiedź ustna sprawdza opanowanie materiału z trzech ostatnich lekcji, w przypadku lekcji powtórzeniowych z całego działu.  Nie ocenia się ucznia po dłuższej niż tydzień, usprawiedliwionej nieobecności w szkole. Oceniane są stopniem szkolnym lub „+, -”.

         

        2. Wypowiedzi pisemne:

         

        • Kartkówki, które nie muszą być zapowiadane. Obejmują one materiał z trzech ostatnich lekcji. Każdą ocenę z kartkówki można poprawić. Poprawa może mieć formę odpowiedzi ustnej, bądź wypowiedzi pisemnej. Poprawa jest możliwa w terminie poprzedzającym lekcje powtórzeniową z danego działu. Przy wystawianiu oceny semestralnej/końcowej z przedmiotu bierze się pod uwagę ocenę z poprawy kartkówki. Nieobecność ucznia na kartkówce nie obliguje go do pisemnego zaliczenia danej partii materiału.

         

        • Dłuższe prace pisemne (sprawdziany podsumowujące poszczególne działy, sprawdziany semestralne lub roczne ) po omówieniu większej, spójnej tematycznie partii materiału. Takie prace zapowiadane są z tygodniowym wyprzedzeniem, odnotowane w dzienniku lekcyjnym i poprzedzane powtórzeniem materiału. Uczeń zna zakres materiału, który obejmuje sprawdzian i jego formę. Sprawdziany są obowiązkowe. Jeśli uczeń opuścił sprawdzian w wyznaczonym terminie  powinien go napisać w ciągu dwóch tygodni od powrotu do szkoły. Jeśli odmówi napisania pracy lub nie zgłosi się w wyznaczonym terminie nauczyciel ma prawo sprawdzić poziom opanowania wymagań przewidzianych sprawdzianem w innym, dowolnym               

        i dogodnym terminie, w trakcie zajęć na których uczeń będzie obecny. Każdą ocenę ze sprawdzianu uczeń ma prawo  poprawić.

        Indywidualne poprawy sprawdzianów, kartkówek odbywają się, po wcześniejszych ustaleniach terminów z nauczycielem, w czasie zajęć pozalekcyjnych.

         

             c. Praca na lekcji, zaangażowanie w pracę  na lekcjach bieżących lub powtórzeniowych - w zależności od metody pracy stosowanej na lekcji: krótkie wypowiedzi  na lekcji, praca w grupie – referowanie wyników pracy grupy, umiejętność organizowania własnego warsztatu pracy, pomoc w  przygotowaniu i przeprowadzeniu doświadczeń, wnioskowanie, pytania aktywne itp. Praca na lekcji oceniana jest za pomocą tzw. „plusów”. W przypadku dużego wkładu pracy na lekcji uczeń otrzymuje ocenę celującą, bardzo dobrą lub dobrą. Oceny za zaangażowanie w pracę wystawiane są po uwzględnieniu samooceny ucznia i oceny jego pracy przez kolegów.

         

        4. Karty pracy, ćwiczenia z zeszytu ćwiczeń – samodzielna praca ucznia.

        Uczeń otrzymuje ocenę  w skali celujący – bardzo dobry – dobry – dostateczny – dopuszczający, lub „plusa”.

         

          e. Czynny, systematyczny udział w zajęciach pozalekcyjnych związanych z poszerzaniem     i ugruntowaniem     wiadomości - uczeń otrzymuje raz w semestrze dodatkową ocenę (także celującą).

         

        f. Realizacja projektu edukacyjnego – tematy projektów zostaną zaproponowane przez nauczyciela lub będą wynikać z indywidualnych zainteresowań uczniów. Uczeń otrzymuje ocenę za udział w realizacji projektu.

         

        g. Udział i znaczące sukcesy w konkursach szkolnych i  pozaszkolnych.

         

        Zasady oceniania i poprawiania ocen:

         

        • Wymagania edukacyjne dostosowywane są do indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów, zgodnie z zapisami w opiniach, orzeczeniach poradni, IPET.
        • Dla uczniów w normie intelektualnej dostosowanie wymagań może przybierać różne formy, zgodnie z zaleceniami zawartymi w orzeczeniach i opiniach poradni. Np. wydłużenie czasu pracy z zadaniami, odpowiednio sformułowane polecenia, itp.
        • W odniesieniu do prac pisemnych ( sprawdziany, testy)  obowiązują jednolite kryteria przeliczania uzyskanych punktów na stopnie szkolne zgodnie z zapisem w Statucie Szkoły.
        • Uczeń ma prawo poprawić każdą ocenę. Do średniej ważonej liczona jest końcowa ocena z poprawy.
        • O wynikach sprawdzianów i innych prac uczniowie winni być informowani nie później niż w terminie 14 dni od daty wykonania pracy.
        • Uczeń ma prawo zgłosić nieprzygotowanie do lekcji, bez żadnych konsekwencji – raz w semestrze w przypadku jednej godziny tygodniowo i dwóch razy w semestrze w przypadku dwóch godzin tygodniowo. Nieprzygotowanie musi być zgłoszone na początku lekcji.

                     W przypadku zapowiedzianych sprawdzianów, powtórzeń, kartkówek,  uczeń nie  może zgłosić nieprzygotowania, z wyjątkiem sytuacji losowych.

         

        •  Obowiązująca skala ocen jest poszerzona o znaki + (plus) i – (minus), z których wyłaniane są następnie oceny:

        - pięć plusów – ocena celująca,

        - cztery plusy równoważne są ocenie bardzo dobrej,

        - trzy plusy równoważne są ocenie dobrej,

        - dwa plusy równoważne są ocenie dostatecznej,

        - jeden plus równoważny jest ocenie dopuszczającej,

        - same minusy równoważne są ocenie niedostatecznej.

        • Każda ocena jest jawna. O każdej ocenie wstawianej do dziennika uczeń jest informowany na bieżąco. Każdą wystawioną ocenę nauczyciel uzasadnia ustnie lub pisemnie. Uzasadnienie oceny zawiera informację o tym, co uczeń zrobił dobrze, co

              i w jaki sposób powinien jeszcze poprawić, jak ma dalej pracować.

        • Sprawdzone i ocenione prace pisemne oraz inna dokumentacja dotycząca oceniania ucznia jest udostępniana do wglądu uczniom podczas lekcji i rodzicom (prawnym opiekunom) na terenie szkoły, podczas zebrań, konsultacji lub w trakcie wcześniej umówionego spotkania.
        • Laureaci konkursów przedmiotowych z biologii o zasięgu wojewódzkim, oraz laureaci i finaliści olimpiad przedmiotowych otrzymują   celującą ocenę roczną klasyfikacyjną.
        • Tryb i warunki uzyskania wyższej niż przewidywana semestralnej i rocznej oceny klasyfikacyjnej z zajęć edukacyjnych dokładnie opisano w Statucie Szkoły.
        •  Uczeń mający kłopoty z opanowaniem materiału, może zawsze zwrócić się o pomoc do nauczyciela i jeśli jest to pożądane, wspólnie ustalają program wspomagający np. w postaci indywidualnych konsultacji z nauczycielem  na zajęciach pozalekcyjnych, ustalenia formy pomocy koleżeńskiej, różnicowania wymagań dostosowując je do możliwości ucznia.
        • Uczeń zdolny, chcący poszerzać swoje wiadomości i umiejętności z przedmiotu

               obejmowany jest dodatkowymi formami pracy indywidualnej realizowanymi na        lekcjach oraz zajęciach pozalekcyjnych w zależności od predyspozycji    psychofizycznych.

        • O uzyskanych przez ucznia  ocenach z przedmiotu, oraz ocenie semestralnej

         i końcowej,  rodzic informowany jest poprzez dziennik elektroniczny, na zebraniach, wywiadówkach, konsultacjach indywidualnych.

         

        Sposób ustalenia oceny śródrocznej i rocznej.

         

        1. Oceny semestralne i roczne wystawiane są na podstawie uzyskanych ocen cząstkowych

         i nie są ich średnią arytmetyczną, a średnią ważoną, zgodnie z zapisem w Statucie Szkoły.

        2. Przy ustaleniu oceny śródrocznej i rocznej nauczyciel bierze pod uwagę stopnie ucznia

         z poszczególnych obszarów aktywności według następującej wagi:

         

        Waga danego obszaru aktywności ucznia	Forma aktywności ucznia
        waga 3	- sprawdziany, testy po dziale tematycznym, -  sprawdziany semestralne i roczne, - projekty edukacyjne, - zdobycie tytułu laureata lub finalisty konkursu przedmiotowego lub olimpiady o zasięgu co najmniej wojewódzkim,
        waga 2	- kartkówki, - odpowiedzi ustne, - prace dodatkowe, - karty pracy, ćwiczenia z zeszytu ćwiczeń – samodzielna praca z zadaniami na lekcji, - czynny, systematyczny udział w zajęciach koła przedmiotowego - praca na lekcji, zaangażowanie,
        waga 1	- praca w grupach, - pomoc w przygotowaniu i prowadzeniu obserwacji, hodowli, doświadczeń i eksperymentów, - prowadzenie zeszytu przedmiotowego lub zeszytu ćwiczeń, - inne

         

        3. Ocena roczna wyliczana jest jako średnia ważona ocen uzyskanych w I i II semestrze.

         

         

        Sposoby dostosowania wymagań edukacyjnych i pomocy dla uczniów

        ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się na lekcjach biologii

         

        W swojej pracy uwzględniam specjalne potrzeby edukacyjne uczniów opisane w opiniach

         i orzeczeniach poradni psychologiczno – pedagogicznych. Zapoznałam się z orzeczeniami i opiniami uczniów zgromadzonymi w szkole.

         

        Najczęściej zalecane przez poradnię i stosowane na lekcjach biologii formy i sposoby pomocy uczniom:

         

        • Przy ocenianiu podkreślanie sukcesów a nie porażek ucznia. Życzliwość, uwzględnianie wkładu pracy dziecka w wykonanie zadania,
        • Dostosowanie wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb ucznia, pod względem formy (jeśli to wystarczy) lub formy i treści, np. poprzez wydłużenie czasu pracy z zadaniami,
        • Uwzględnianie indywidualnego tempa pracy ucznia,
        •  Formułowanie jasno wymagań i konsekwentne przestrzeganie ich realizacji,
        • Docenianie zaangażowania, starań ucznia, przekazywanie pozytywnych informacji zwrotnych, dotyczących nawet drobnych postępów w nauce,
        • Stwarzanie możliwości do odkrywania mocnych stron i doświadczania sukcesów,
        • Wyznaczanie dłuższego (wystarczającego) czasu na prace związane z pisaniem.

         W przypadku prac napisanych nieczytelnie zezwolić uczniowi na przeczytanie ich nauczycielowi,

        • Życzliwe wspomaganie  pytaniami dodatkowymi, naprowadzającymi na właściwy tok myślenia. Podczas wypowiedzi ustnych unikanie ponagleń. Należy częściej stawiać pytania zamknięte, wymagające krótkiej odpowiedzi,
        • Każdorazowo sprawdzać, czy uczeń rozumie treść polecenia, instrukcji, zadania,
        • Podkreślanie pozytywnych cech ucznia,
        • Uwzględnianie trudności w koncentracji uwagi,
        • Usadzenie blisko biurka nauczyciela w celu umożliwienia sobie systematycznej kontroli pracy ucznia, ograniczenie czynników rozpraszających uwagę.

         

        Załącznikami do niniejszego dokumentu są wymagania edukacyjne do poszczególnych klas.

         

         

        Opracowała Agnieszka Konopko

         

         

        Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy 5 szkoły podstawowej
        oparte na Programie nauczania biologii „Puls życia” autorstwa Anny Zdziennickiej

        Rok szkolny 2026/ 2027

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        I. Biologia jako nauka	1. Biologia jako nauka	Uczeń: wskazuje biologię jako naukę o organizmach wymienia czynności życiowe organizmów podaje przykłady dziedzin biologii	Uczeń: określa przedmiot badań biologii jako nauki opisuje wskazane cechy organizmów wyjaśnia, czym zajmuje się wskazana dziedzina biologii	Uczeń: wykazuje cechy wspólne organizmów opisuje czynności życiowe organizmów	Uczeń: charakteryzuje wszystkie czynności życiowe organizmów wymienia hierarchicznie poziomy budowy organizmu roślinnego i organizmu zwierzęcego charakteryzuje wybrane dziedziny biologii	Uczeń: wykazuje jedność budowy organizmów porównuje poziomy organizacji organizmów u roślin i zwierząt wymienia inne niż podane w podręczniku dziedziny biologii
        	2. Jak poznawać biologię?	wskazuje obserwacje i doświadczenia jako źródła wiedzy biologicznej wymienia źródła wiedzy biologicznej z pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie metodą naukową	porównuje obserwację z doświadczeniem jako źródła wiedzy biologicznej korzysta ze źródeł wiedzy wskazanych przez nauczyciela z niewielką pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie metodą naukową	na podstawie opisu przeprowadza doświadczenie metodą naukową rozróżnia próbę kontrolną i próbę badawczą opisuje źródła wiedzy biologicznej wymienia cechy dobrego badacza	wykazuje zalety metody naukowej samodzielnie przeprowadza doświadczenie metodą naukową posługuje się właściwymi źródłami wiedzy biologicznej do rozwiązywania wskazanych problemów charakteryzuje cechy dobrego badacza	planuje i przeprowadza doświadczenie metodą naukową krytycznie analizuje informacje pochodzące z różnych źródeł wiedzy biologicznej analizuje swoją postawę w odniesieniu do cech dobrego badacza
        	3. Obserwacje mikroskopowe	z pomocą nauczyciela  nazywa części mikroskopu optycznego obserwuje pod mikroskopem preparaty przygotowane przez nauczyciela	nazywa wskazane przez nauczyciela części mikroskopu optycznego z pomocą nauczyciela wykonuje proste preparaty mikroskopowe oblicza powiększenie obrazu mikroskopu spod optycznego	samodzielnie opisuje budowę mikroskopu optycznego samodzielnie wykonuje preparaty mikroskopowe z niewielką pomocą nauczyciela nastawia ostrość mikroskopu i wyszukuje obserwowane elementy	charakteryzuje funkcje wskazywanych części mikroskopu optycznego w kolejności tworzenia się obrazu obiektu wykonuje preparaty mikroskopowe, nastawia ostrość mikroskopu, rysuje obraz widziany pod mikroskopem	sprawnie posługuje się mikroskopem optycznym, samodzielnie wykonuje preparaty, rysuje dokładny obraz obiektu obserwowanego pod mikroskopem wskazuje zalety mikroskopu elektronowego*

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        	4. Hierarchiczna budowa organizmów	wskazuje   komórki jako podstawowej jednostki życia	wymienia elementy stopniowego komplikowania się organizmu roślinnego lub zwierzęcego	wymienia elementy stopniowego komplikowania się organizmu roślinnego i zwierzęcego	omawia  na  ilustracji stopniowe komplikowania się budowy organizmów  zwierzęcych i  roślinnych, zwracając uwagę na różnicę organizmu roślinnego i zwierzęcego	analizuje na  ilustracji stopniowe komplikowania się budowy organizmów  zwierzęcych i  roślinnych
        	5. Budowa komórki zwierzęcej	wskazuje komórkę jako podstawową jednostkę życia podaje przykłady organizmów jedno- i wielokomórkowych obserwuje preparat nabłonka przygotowany przez nauczyciela	wyjaśnia, dlaczego komórkę nazywamy podstawową jednostką organizmu wymienia organelle komórki zwierzęcej z pomocą nauczyciela wykonuje preparat nabłonka	opisuje kształty komórek zwierzęcych opisuje budowę komórki zwierzęcej na podstawie ilustracji z niewielką pomocą nauczyciela wykonuje preparat nabłonka	rozpoznaje na ilustracji elementy budowy komórki zwierzęcej i omawia ich funkcje wykonuje preparat nabłonka rozpoznaje organelle komórki zwierzęcej i rysuje jej obraz mikroskopowy	z dowolnego materiału tworzy model komórki, zachowując cechy organelli sprawnie posługuje się mikroskopem samodzielnie wykonuje preparat nabłonka i rysuje dokładny obraz widziany pod mikroskopem, z zaznaczeniem widocznych elementów komórki
        	6. Komórka roślinna. Inne rodzaje komórek	na podstawie obserwacji preparatów, ilustracji i schematów wnioskuje o komórkowej budowie organizmów wymienia elementy budowy komórki roślinnej, zwierzęcej, bakteryjnej i grzybowej obserwuje pod mikroskopem preparat moczarki kanadyjskiej przygotowany przez nauczyciela pod opieką nauczyciela rysuje obraz obiektu obserwowanego pod mikroskopem	podaje przykłady komórki bezjądrowej i jądrowej wymienia funkcje elementów komórki roślinnej, zwierzęcej, bakteryjnej i grzybowej z pomocą nauczyciela wykonuje preparat moczarki kanadyjskiej obserwuje pod mikroskopem organelle wskazane przez nauczyciela	wyjaśnia, czym są komórki jądrowei bezjądrowe oraz podaje ich przykłady samodzielnie wykonuje preparat moczarki kanadyjskiej odróżnia pod mikroskopem elementy budowy komórki wyjaśnia rolę poszczególnych elementów komórki z niewielką pomocą nauczyciela rysuje obraz obiektu obserwowanego pod mikroskopem	omawia elementy i funkcje budowy komórki na podstawie ilustracji analizuje różnice między poszczególnymi typami komórek, wskazuje cechy umożliwiające rozróżnienie komórek samodzielnie wykonuje preparat moczarki kanadyjskiej, rozpoznaje elementy budowy komórki roślinnej i rysuje jej obraz mikroskopowy	analizuje różnice między poszczególnymi typami komórek i wykazuje ich związek z pełnionymi funkcjami sprawnie posługuje się mikroskopem, samodzielnie wykonuje preparat nabłonka i rysuje dokładny obraz widziany pod mikroskopem

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        II. Budowa i czynności życiowe organizmów	7. Samożywność	wyjaśnia, czym jest odżywianie się wyjaśnia, czym jest samożywność podaje przykłady organizmów samożywnych	wskazuje fotosyntezę jako sposób odżywiania się wskazuje substancje biorące udział w fotosyntezie i wymienia produkty fotosyntezy z pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ dwutlenku węgla na intensywność przebiegu fotosyntezy	wymienia czynnikiniezbędne do przeprowadzania fotosyntezy wskazuje substraty i produkty fotosyntezy omawia sposoby wykorzystania przez roślinę produktów fotosyntezy z niewielką pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ dwutlenku węgla na intensywność fotosyntezy	wyjaśnia, na czym polega fotosynteza omawia zależność przebiegu fotosyntezy od obecności wody, dwutlenkuwęgla i światła schematycznie zapisuje i omawia przebieg fotosyntezy na podstawie opisu przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ dwutlenku węgla na intensywność fotosyntezy	analizuje przystosowanie roślin do przeprowadzania fotosyntezy planuje i samodzielnie przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ dwutlenku węgla na intensywność fotosyntezy na podstawie zdobytej wcześniej wiedzy wskazuje w różnych warzywach i owocach materiały zapasowe jako produkty fotosyntezy
        	8. Cudzożywność	wyjaśnia, czym jest cudzożywność podaje przykłady organizmów cudzożywnych wymienia rodzaje cudzożywności	krótko opisuje różne sposoby odżywiania się zwierząt wyjaśnia, w jaki sposób wskazany organizm cudzożywny pobiera pokarm	omawia wybrane sposoby cudzożywności podaje przykłady organizmów należących do różnych gruporganizmów cudzożywnych	charakteryzuje rodzaje cudzożywności występujące u różnych grup organizmów wykazuje przystosowania do pobierania pokarmów występujące u różnych grup organizmów cudzożywnych	wyjaśnia znaczenie organizmów odżywiających się martwą substancją organiczną wyjaśnia, na czym polega cudzożywność roślin pasożytniczych i półpasożytniczych
        	9. Sposoby oddychania organizmów	określa, czym jest oddychanie wymienia sposoby oddychania wskazuje drożdże jako organizmy przeprowadzające fermentację	wyróżnia oddychanie tlenowe i fermentację wskazuje organizmy uzyskujące energię z oddychania tlenowego i fermentacji wyjaśnia, że produktem fermentacji drożdży jest dwutlenek węgla wskazuje mitochondrium jako miejsce, w którym zachodzi utlenianie	wyjaśnia znaczenie oddychania komórkowego wskazuje różnice w miejscu przebiegu utleniania i fermentacji w komórce wymienia narządy wymiany gazowej zwierząt lądowych i wodnych omawia doświadczenie wykazujące wydzielanie dwutlenku węgla przez drożdże	zapisuje schematycznie przebieg oddychania określa warunki przebiegu oddychania i fermentacji charakteryzuje wymianę gazową u roślin i zwierząt z pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie wykazujące wydzielanie dwutlenku węgla przez drożdże	porównuje zapis przebiegu oddychania tlenowego z zapisem przebiegu fermentacji analizuje związek budowy narządów wymiany gazowej ze środowiskiem życia organizmów samodzielnie przeprowadza doświadczenie wykazujące wydzielanie dwutlenku węgla przez drożdże

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        III. Wirusy, bakterie, protisty i grzyby	10. Klasyfikacja organizmów	wymienia jednostki klasyfikacji biologicznej wymienia nazwy królestw organizmów	wyjaśnia, czym zajmuje się systematyka podaje definicję gatunku wymienia nazwy królestw i podaje przykłady organizmów należących do danego królestwa	wykazuje hierarchiczną strukturę jednostek klasyfikacji biologicznej charakteryzuje wskazane królestwo na podstawie ilustracji przyporządkowuje organizm do królestwa	porównuje wcześniejsze i współczesne zasady klasyfikacji organizmów wyjaśnia zasady nadawania nazw gatunkom przedstawia cechy organizmów, napodstawie których można je zaklasyfikować do danego królestwa	uzasadnia konieczność klasyfikacji organizmów porównuje jednostki klasyfikacji zwierząt z jednostkami klasyfikacji roślin z pomocą nauczyciela korzysta z różnych kluczy do oznaczania organizmów żyjących w najbliższej okolicy
        	11. Wirusy	wyjaśnia krótko, dlaczego wirusy nie są organizmami wymienia miejsca występowania wirusów	opisuje cechy budowy wirusów wymienia cechy, którymi wirusy różnią sięod organizmów podaje przykłady chorób wirusowych	wykazuje, dlaczego wirusy nie są organizmami omawia wybrane choroby wirusowe	wskazuje drogi wnikania wirusów do organizmu omawia wdrażanie zasad profilaktyki chorób wirusowych	wyszukuje informacji w materiałach edukacji zdrowotnej o zasadach  profilaktyki chorób wywoływanych przez wirusy(grypa, różyczka, świnka, odra, AIDS)
        	12. Bakterie	wskazuje  miejsca występowania  bakterii wymienia czynności życiowe	opisuje cechy budowy  bakterii wymienia przykłady bakterii	omawia wybrane czynności życiowe bakterii wyjaśnia znaczenie  bakterii w  przyrodzie i dla człowieka	omawia wpływ bakterii na organizm człowieka wskazuje drogi wnikania bakterii do organizmu prezentuje wszystkie czynności życiowe bakterii ocenia znaczenie  bakterii w przyrodzie i dla człowieka	omawia choroby  bakteryjne,  wskazuje drogi ich przenoszenia przedstawia zasady zapobiegania tym chorobom ocenia znaczenie  bakterii w przyrodzie i dla człowieka

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        III. Wirusy, bakterie i grzyby	13. Budowa i różnorodność grzybów. Porosty	wymienia środowiska życia grzybów i porostów podaje przykłady grzybów i porostów na podstawie okazu naturalnego lub ilustracji opisuje budowę grzybów wymienia sposoby rozmnażania się grzybów rozpoznaje porosty wśród innych organizmów	wymienia cechy pozwalające zaklasyfikować organizmdo grzybów omawia wskazaną czynność życiową grzybów podaje przykłady znaczenia grzybów w przyrodzie i dla człowieka	wykazuje znaczenie grzybów w przyrodzie i dla człowieka analizuje różnorodność budowy grzybów wyjaśnia sposoby oddychania i odżywiania się grzybów wykazuje, że porosty są zbudowane z grzybni i glonu	określa znaczenie poszczególnych komponentów w budowie plechy porostu rozpoznaje różne formy morfologiczne porostów i podaje ich nazwy opisuje czynności życiowe grzybów – odżywianie, oddychanie i rozmnażanie się	analizuje znaczenie grzybów w przyrodzie i dla człowieka proponuje sposób badania czystości powietrza na podstawie informacji o wrażliwości porostów na zanieczyszczenia wyjaśnia, dlaczego porosty określa się mianem organizmów pionierskich
        	15. Korzeń – organ podziemny rośliny	wymienia podstawowe funkcje korzenia rozpoznaje systemy korzeniowe	omawia budowę zewnętrzną korzenia wskazuje  poszczególne strefy	wykazuje związek korzenia z adaptacją do środowiska zajmowanego przez roślinę opisuje przyrost korzenia na długość	wykazuje przystosowania korzenia do  pobierania wody przez roślin omawia teoretycznie doświadczenie świadczące o przewodzeniu wody z korzenia w górę rośliny	projektuje doświadczenie świadczące o przewodzeniu wody z korzenia w górę rośliny

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        IV. Tkanki i organy roślinne	16. Pęd. Budowa i funkcje łodygi	wymienia nazwy elementów budowy zewnętrznej łodygi wymienia funkcje łodygi	wyjaśnia różnicę między pędem a łodygą wskazuje części pędu roślin zielnych	omawia funkcje poszczególnych elementów pędu	na żywym okazie lub ilustracji wskazuje i omawia części łodygi omawia budowę  zewnętrzną łodygi różnych form morfologicznych  (roślin zielnych, krzewów, drzew)	na żywych  okazach   lub ilustracji wykazuje podobieństwa i różnice   przystosowania łodygi różnych form morfologicznych (roślin zielnych, krzewów, drzew) do pełnionych funkcji
        	17. Liść – wytwórnia pokarmu	rozpoznaje elementy budowy liścia	wymienia funkcje liści	rozpoznaje liście pojedyncze i liście złożone	wykazuje związek budowy z funkcjami  liści	na materiale zielnikowym        lub  ilustracji wykazuje       różnorodność  budowy liści
        V. Różnorodność i jedność roślin	18. Mchy	na podstawie ilustracji lub żywych okazów rozpoznaje mchy wśród innych roślin wymienia miejsca występowania mchów	wskazuje nazwy elementów budowy mchów z pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie wykazujące zdolność wchłaniania wody przez mchy	na podstawie ilustracji lub żywych okazów rozpoznaje elementy budowy mchów i wyjaśnia ich funkcje z niewielką pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie wykazujące zdolność wchłaniania wody przez mchy	wyjaśnia, dlaczego mchy uważane są za najprostsze rośliny lądowe przeprowadza według opisu doświadczenie wykazujące zdolność wchłaniania wody przez mchy	samodzielnie planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące zdolność wchłaniania wody przez mchy
        	19. Paprociowe	na podstawie ilustracji lub żywych okazów rozpoznaje paprocie  wśród innych roślin	podaje nazwy organów paproci wymienia miejsca występowania paprociowych	wyjaśnia rolę poszczególnych organów paproci rozpoznaje na ilustracji w podręczniku jedną paproć	wyjaśnia znaczenie paprociowych  w przyrodzie i dla człowieka rozpoznaje na ilustracji w podręczniku dwie paprocie	wykazuje na podstawie ilustracji lub żywych okazów różnorodność paprociowych rozpoznaje na ilustracji w podręczniku trzy paprocie

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        V. Różnorodność roślin	20. Nagonasienne	wymienia miejsca występowania roślin nagonasiennych rozpoznaje na podstawie ilustracji lub żywych okazów rośliny nagonasienne wśród innych roślin	wyjaśnia funkcje kwiatów i nasion omawia budowę rośliny nagonasiennej na przykładzie sosny	wymienia przystosowania roślin nagonasiennych do warunków życia	wykazuje przystosowania roślin nagonasiennych do środowiska omawia znaczenie roślin nagonasiennych w przyrodzie i dla człowieka	rozpoznaje rodzime gatunki roślin nagonasiennych określa, z jakiego gatunku drzewa lub krzewu pochodzi wskazana szyszka
        	21. Okrytonasienne	wymienia miejsca występowania roślin okrytonasiennych na podstawie ilustracji lub żywych okazów rozpoznaje rośliny okrytonasienne wśród innych roślin	na podstawie ilustracji, żywego lub zielnikowego okazu roślinnego wykazuje różnorodność form roślin okrytonasiennych podaje nazwy elementów budowy kwiatu na ilustracji lub żywym okazie rozpoznaje organy roślinne i wymienia ich funkcje	rozpoznaje formy roślin okrytonasiennych odróżnia kwiat od kwiatostanu	omawia funkcje poszczególnych elementów kwiatu wyjaśnia, dlaczego kwiatostany ułatwiają zapylanie	wyjaśnia rolę elementów kwiatu w rozmnażaniu roślin wykazuje związek budowy kwiatu ze sposobem zapylania
        	22. Owoc. Rozprzestrzenianie się roślin okrytonasiennych	wymienia rodzaje owoców przedstawia sposoby rozprzestrzeniania się owoców	na podstawie ilustracji lub żywych okazów omawia budowę owoców wymienia rodzaje owoców	wykazuje zmiany zachodzące w kwiecie po zapyleniu określa rolę owocni w klasyfikacji owoców	wykazuje adaptacje budowy owoców do sposobów ich rozprzestrzeniania się	wyjaśnia wpływ różnych czynników na kiełkowanie nasion planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wody na kiełkowanie nasion
        	23. Znaczenie i przegląd roślin okrytonasiennych	wymienia znaczenie roślin okrytonasiennych w przyrodzie z pomocą nauczyciela klasyfikuje nieznaną roślinę do odpowiedniej grupy	podaje przykłady znaczenia roślin okrytonasiennych dla człowieka z niewielką pomocą nauczyciela klasyfikuje nieznaną roślinę do odpowiedniej grupy	ocenia znaczenie roślin okrytonasiennych w przyrodzie klasyfikuje nieznaną roślinę do odpowiedniej grupy	ocenia znaczenie roślin okrytonasiennych dla człowieka przy pomocy nauczyciela korzysta z prostego klucza lub aplikacji mobilnej do oznaczania organizmów żyjących w najbliższej okolicy	sprawnie korzysta z prostego klucza lub aplikacji mobilnej do oznaczania organizmów żyjących w najbliższej okolicy  wykazuje na dowolnych przykładach różnorodność roślin okrytonasiennych i ich znaczenie

         

        * Zagadnienia spoza podstawy programowej oznaczono kursywą.  

         

        Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy 6 szkoły podstawowej
        oparte na Programie nauczania biologii „Puls życia” autorstwa Anny Zdziennickiej

        Rok szkolny 2026 / 2027

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        Różnorodność  i jedność świata zwierząt                           I. Świat zwierząt	1. W królestwie zwierząt	Uczeń: —wymienia wspólne cechy zwierząt —wyjaśnia, czym różnią się zwierzęta kręgowe od bezkręgowych	Uczeń: —przedstawia poziomy organizacji ciała zwierząt —podaje przykłady zwierząt kręgowych i bezkręgowych	Uczeń: —definiuje pojęcia komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm —na podstawie podręcznika przyporządkowuje podane zwierzę do odpowiedniej grupy systematycznej	Uczeń: —charakteryzuje bezkręgowce i kręgowce —charakteryzuje pokrycie ciała bezkręgowców i kręgowców —podaje przykłady szkieletów bezkręgowców	Uczeń: —prezentuje stopniowo komplikującą się budowę ciała zwierząt —na podstawie opisu przyporządkowuje zwierzę do odpowiedniej grupy systematycznej
        	2. Tkanki: nabłonkowa, mięśniowa i nerwowa	—wyjaśnia, czym jest tkanka —wymienia podstawowe rodzaje tkanek zwierzęcych —przy pomocy nauczyciela przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i rysuje obrazy widziane pod mikroskopem	—wymienia najważniejsze funkcje wskazanej tkanki zwierzęcej —opisuje budowę wskazanej tkanki —przy niewielkiej pomocy nauczyciela przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i rysuje obrazy widziane pod mikroskopem	—określa miejsca występowania w organizmie omawianych tkanek —samodzielnie przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i przy pomocy nauczyciela rysuje obrazy widziane pod mikroskopem	—charakteryzuje budowę poszczególnych tkanek zwierzęcych —rozpoznaje na ilustracji rodzaje tkanek zwierzęcych —omawia budowę i sposób funkcjonowania tkanki mięśniowej —samodzielnie przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i rysuje obrazy widziane pod mikroskopem	—na podstawie ilustracji analizuje budowę tkanek zwierzęcych —wykazuje związek istniejący między budową tkanek zwierzęcych a pełnionymi przez nie funkcjami —samodzielnie przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych —wykonuje z dowolnego materiału model wybranej tkanki zwierzęcej
        	3. Tkanka łączna	—wymienia rodzaje tkanki łącznej —wymienia składniki krwi —przy pomocy nauczyciela przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i rozpoznaje elementy tkanki widziane pod mikroskopem	—wskazuje rozmieszczenie omawianych tkanek w organizmie —opisuje składniki krwi —przy niewielkiej pomocy nauczyciela przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i rozpoznaje elementy tkanki widziane pod mikroskopem	—wskazuje zróżnicowanie w budowie tkanki łącznej —omawia funkcje składników krwi —samodzielnie przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i przy niewielkiej pomocy nauczyciela rozpoznaje charakterystyczne elementy obserwowanej tkanki	—omawia właściwości i funkcje tkanki kostnej, chrzęstnej i tłuszczowej —charakteryzuje rolę poszczególnych składników morfotycznych krwi —samodzielnie przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i na podstawie ilustracji rozpoznaje charakterystyczne elementy obserwowanej tkanki	—wykazuje związek istniejący między budową elementów krwi a pełnionymi przez nie funkcjami —samodzielnie przeprowadza obserwację mikroskopową tkanek zwierzęcych i na podstawie ilustracji rozpoznaje oraz opisuje elementy tkanki widziane pod mikroskopem
        	4. Płazińce – zwierzęta, które mają płaskie ciało	—wskazuje miejsce występowania płazińców —rozpoznaje na ilustracji tasiemca	—wskazuje na ilustracji elementy budowy tasiemca —wskazuje drogi inwazji tasiemca do organizmu —opisuje  na podstawie  schematu cyklu rozwojowego tasiemca żywiciela pośredniego	—omawia przystosowanie tasiemca do pasożytniczego trybu życia —wyjaśnia znaczenie płazińców —wskazuje  rolę żywiciela pośredniego i ostatecznego w cyklu rozwojowym tasiemca	—charakteryzuje wskazane czynności życiowe płazińców —omawia sposoby zapobiegania zarażeniu się tasiemcem	—analizuje możliwości zakażenia się chorobami wywoływanymi przez płazińce —ocenia znaczenie płazińców w przyrodzie i dla człowieka
        	5. Nicienie – zwierzęta, które mają nitkowate ciało	—wskazuje środowisko życia nicieni —rozpoznaje na ilustracji nicienie wśród innych zwierząt	—wskazuje charakterystyczne cechy nicieni —omawia budowę zewnętrzną nicieni —wymienia choroby wywołane przez nicienie	—wskazuje drogi inwazji nicieni do organizmu —wyjaśnia, na czym polega „choroba brudnych rąk”	—charakteryzuje objawy chorób wywołanych przez nicienie —omawia znaczenie profilaktyki	—analizuje możliwości zakażenia się chorobami wywoływanymi przez nicienie —przygotowuje prezentację np. PowerPoint) na temat chorób wywoływanych przez nicienie —charakteryzuje znaczenie nicieni w przyrodzie i dla człowieka
        	6. Pierścienice (skąposzczety i pijawki) – zwierzęta, które mają segmentowane ciało	—rozpoznaje pierścienice wśród innych zwierząt —wskazuje środowisko życia pierścienic	—wymienia cechy charakterystyczne budowy zewnętrznej pierścienic —wyjaśnia znaczenie szczecinek	—omawia środowisko i tryb życia pijawki —na żywym okazie dżdżownicy lub na ilustracji wskazuje siodełko i wyjaśnia jego rolę	—wskazuje przystosowania pijawki do pasożytniczego trybu życia —charakteryzuje wskazane czynności życiowe pierścienic	—zakłada hodowlę dżdżownic, wskazując, jak zwierzęta te przyczyniają się do poprawy struktury gleby —ocenia znaczenie pierścienic w przyrodzie i dla człowieka
        Stawonogi (skorupiaki, owady i pajęczaki)                                                                               III. Stawonogi i mięczaki	7. Stawonogi            ( skorupiaki, owady, pajęczaki)	—rozpoznaje stawonogi wśród innych zwierząt —wymienia skorupiaki, owady i pajęczaki jako zwierzęta należące do stawonogów —wymienia główne części ciała poszczególnych grup stawonogów	—wymienia miejsca bytowania stawonogów —rozróżnia wśród stawonogów skorupiaki, owady i pajęczaki	—wykazuje różnorodność miejsc bytowania stawonogów —przedstawia kryteria podziału stawonogów na skorupiaki, owady i pajęczaki —opisuje funkcje odnóży stawonogów	—charakteryzuje wskazane czynności życiowe stawonogów —omawia cechy umożliwiające rozpoznanie skorupiaków, owadów i pajęczaków —wymienia cechy adaptacyjne wskazanej grupy stawonogów —wyjaśnia, czym jest oko złożone	—przedstawia różnorodność budowy ciała stawonogów oraz ich trybu życia, wykazując jednocześnie ich cechy wspólne —analizuje cechy adaptacyjne stawonogów, umożliwiające im opanowanie różnych środowisk
        	9. Skorupiaki – stawonogi, które mają twardy pancerz	—wymienia główne części ciała skorupiaków —rozpoznaje skorupiaki wśród innych stawonogów	— wskazuje środowiska występowania skorupiaków —opisuje budowę zewnętrzną skorupiaków	—nazywa poszczególne części ciała u raka stawowego —omawia wskazane czynności życiowe	—wykazuje związek między budową skorupiaków a środowiskiem ich życia —wynienia znaczenie skorupiaków w przyrodzie	—charakteryzuje znaczenie skorupiaków w przyrodzie i dla człowieka
        	10. Owady – stawonogi zdolne do lotu	—wymienia elementy budowy zewnętrznej owadów —wylicza środowiska życia owadów —rozpoznaje owady wśród innych stawonogów	—wskazuje charakterystyczne cechy budowy wybranych gatunków owadów —na wybranych przykładach omawia znaczenie owadów dla człowieka	—na kilku przykładach omawia różnice w budowie owadów oraz ich przystosowania do życia w różnych środowiskach —na wybranych przykładach omawia znaczenie owadów dla człowieka	—wykazuje związek istniejący między budową odnóży owadów a środowiskiem ich życia —na wybranych przykładach omawia znaczenie owadów w przyrodzie i dla człowieka	—analizuje budowę narządów gębowych owadów i wykazuje jej związek z pobieranym pokarmem
        	11. Pajęczaki – stawonogi, które mają cztery pary odnóży	—wymienia środowiska występowania pajęczaków —rozpoznaje pajęczaki wśród innych stawonogów	—wskazuje charakterystyczne cechy budowy zewnętrznej pajęczaków —omawia sposób odżywiania się pajęczaków	—na podstawie cech budowy zewnętrznej pajęczaków przyporządkowuje konkretne okazy do odpowiednich gatunków przedstawionych w podręczniku —na podstawie obserwacji żywych okazów lub filmu edukacyjnego omawia czynności życiowe pajęczaków	—omawia sposoby odżywiania się pajęczaków na przykładzie wybranych przedstawicieli —charakteryzuje odnóża pajęczaków	—ocenia znaczenie pajęczaków w przyrodzie i dla człowieka —analizuje elementy budowy zewnętrznej pajęczaków i wykazuje ich przystosowania do środowiska życia
        	12. Mięczaki – zwierzęta, które mają muszlę	—wymienia miejsca występowania mięczaków —wskazuje na ilustracji elementy budowy ślimaka	—omawia budowę zewnętrzną mięczaków —wskazuje na ilustracjach elementy budowy mięczaków	—na podstawie obserwacji żywych okazów lub filmu  omawia czynności życiowe mięczaków	—wykazuje różnice w budowie ślimaków, małży i głowonogów —omawia znaczenie mięczaków w przyrodzie i dla człowieka	—rozpoznaje na ilustracji gatunki ślimaków —konstruuje tabelę, w której porównuje trzy grupy mięczaków
        IV.Kręgowce zmiennocieplne                         IV. Kręgowce zmiennocieplne	13. Ryby – kręgowce środowisk wodnych	—wskazuje wodę jako środowisko życia ryb —rozpoznaje ryby wśród innych zwierząt kręgowych	—na podstawie ilustracji omawia budowę zewnętrzną ryb —przyporządkowuje wskazany organizm do ryb na podstawie znajomości ich cech charakterystycznych	—na podstawie obserwacji żywych okazów lub filmu  omawia czynności życiowe ryb —nazywa płetwy  i wskazuje ich położenie —opisuje proces wymiany gazowej u ryb	—wyjaśnia, na czym polega zmiennocieplność ryb —omawia sposób rozmnażania ryb, wyjaśniając, czym jest tarło	—omawia przystosowania ryb w budowie zewnętrznej i czynnościach życiowych do życia w wodzie
        	14. Przegląd i znaczenie ryb	—wymienia kilka gatunków ryb przedstawionych w podręczniku —nazywa  rybę  wskazywaną przez nauczyciela	—podaje przykłady zdobywania pokarmu przez ryby — podaje nazwę ryby dwuśrodowiskowej	—kilkoma przykładami ilustruje strategie zdobywania pokarmu przez ryby —wymienia kilka nazw gatunkowych ryb żyjących w Bałtyku	—omawia znaczenie ryb w przyrodzie i dla człowieka —wskazuje zagrożenia i konieczność ochrony ryb	—wykazuje związek istniejący między budową ryb a miejscem ich bytowania
        	15. Płazy – bezoogonowe i ogoniaste. kręgowce środowisk wodno­-lądowych	—wskazuje środowisko życia płazów —wymienia części ciała płazów	—na podstawie ilustracji omawia budowę zewnętrzną płaza —wymienia stadia rozwojowe żaby	—charakteryzuje przystosowania płazów do życia w wodzie i na lądzie —omawia wybrane czynności życiowe płazów	—omawia cykl rozwojowy żaby i wykazuje jego związek z życiem w wodzie i na lądzie —rozpoznaje przedstawicieli płazów wśród innych zwierząt, wskazując na ich charakterystyczne cechy	—wyjaśnia, w jaki sposób przebiega wymiana gazowa u płazów, wykazując związek z ich życiem w dwóch środowiskach —wykazuje związek istniejący między trybem życia płazów a ich zmiennocieplnością
        	16. Przegląd i znaczenie płazów	—wskazuje  na ilustracji płazy ogoniaste, beznogie i bezogonowe	—podaje przykłady płazów żyjących w Polsce —wymienia główne zagrożenia dla płazów	—rozpoznaje na ilustracji przykłady  płazów  ogoniastych , bezogonowych  i beznogich —omawia główne zagrożenia dla płazów	—charakteryzuje płazy ogoniaste, bezogonowe i beznogie —wskazuje sposoby ochrony płazów	—ocenia znaczenie płazów w przyrodzie i dla człowieka —wykonuje portfolio lub prezentację multimedialną na temat płazów żyjących w Polsce
        	17. Gady – kręgowce, które opanowały ląd	— wymienia środowiska życia gadów —omawia budowę zewnętrzną gadów	—wyjaśnia związek istniejący między występowaniem gadów a ich zmiennocieplnością —rozpoznaje gady wśród innych zwierząt	—opisuje przystosowania gadów do życia na lądzie —omawia tryb życia gadów	—charakteryzuje rozmnażanie i rozwój gadów —analizuje przebieg wymiany gazowej u gadów	—analizuje pokrycie ciała gadów w kontekście ochrony przed utratą wody —wykazuje związek między sposobem rozmnażania gadów a środowiskiem ich życia
        	18. Przegląd i znaczenie gadów	—wskazuje na ilustracji jaszczurki, krokodyle, węże i żółwie	—określa środowiska życia gadów —podaje przyczyny zmniejszania się populacji gadów	—omawia sposoby zdobywania pokarmu przez gady —wskazuje sposoby ochrony gadów	—charakteryzuje gady występujące w Polsce —wyjaśnia przyczyny wymierania gadów i podaje sposoby zapobiegania zmniejszaniu się ich populacji	—ocenia znaczenie gadów w przyrodzie i dla człowieka —prezentację (np. PowerPoint) na temat gadów żyjących w Polsce
        Kręgowce  stałocieplne                                   V. Kręgowce stałocieplne	19. Ptaki – kręgowce zdolne do lotu	—wymienia różnorodne siedliska występowania ptaków —na żywym okazie lub na ilustracji wskazuje cechy budowy ptaków —rozpoznaje ptaki wśród innych zwierząt, wskazując ich charakterystyczne cechy	—rozpoznaje rodzaje piór —wymienia elementy budowy jaja —wskazuje ptaki jako zwierzęta stałocieplne	—omawia przystosowania ptaków do lotu —omawia budowę piór —wyjaśnia proces rozmnażania i rozwój ptaków —wykazuje rolę piór w utrzymaniu stałocieplności	—analizuje budowę piór ptaków w związku z pełnioną przez nie funkcją —wykazuje związek istniejący między wymianą gazową a umiejętnością latania ptaków —wyjaśnia proces rozmnażania i rozwoju ptaków	—wykazuje związek istniejący między przebiegiem wymiany gazowej a przystosowaniem ptaków do lotu — rozpoznaje na ilustracji lub podczas obserwacji w terenie rozpoznaje gatunki ptaków zamieszkujących najbliższą okolicę
        	20. Przegląd i znaczenie ptaków	—wymienia  przykłady ptaków żyjących w różnych środowiskach	—ocenia  pozytywne znaczenie ptaków w przyrodzie	—omawia znaczenie ptaków w przyrodzie i dla człowieka —wskazuje zagrożenia dla ptaków	—wykazuje związek istniejący między wielkością i kształtem dziobów ptaków a rodzajem spożywanego przez nie pokarmu —omawia sposoby ochrony ptaków	—wykazuje związek między stałocieplnością ptaków a środowiskiem i trybem ich życia —korzysta z aplikacji  do oznaczania popularnych gatunków ptaków
        	21. Ssaki łożyskowe kręgowce, które karmią młode mlekiem	—wskazuje środowiska występowania ssaków —na podstawie ilustracji omawia budowę zewnętrzną ssaków	—wykazuje zróżnicowanie siedlisk zajmowanych przez ssaki —określa ssaki jako zwierzęta stałocieplne —wymienia wytwory skóry ssaków	—na ilustracji lub na żywym obiekcie wskazuje cechy charakterystyczne i wspólne dla ssaków —wyjaśnia, że budowa skóry ssaków ma związek z utrzymywaniem przez nie stałocieplności —omawia proces rozmnażania i rozwój ssaków	—opisuje przystosowania ssaków do różnych środowisk życia —charakteryzuje opiekę nad potomstwem u ssaków —identyfikuje wytwory skóry ssaków	—analizuje związek zachodzący między wymianą gazową ssaków a zróżnicowanymi środowiskami ich występowania i ich życiową aktywnością —analizuje funkcje skóry w aspekcie różnorodności siedlisk zajmowanych przez ssaki
        	22. Przegląd i znaczenie ssaków	—wymienia przystosowania ssaków do zróżnicowanych środowisk ich bytowania	—wykazuje zależność między budową morfologiczną ssaków a zajmowanym przez nie siedliskiem —nazywa wskazane zęby ssaków	—rozpoznaje zęby ssaków i wyjaśnia ich funkcje —wyjaśnia znaczenie ssaków dla przyrody	—omawia znaczenie ssaków dla człowieka —wymienia zagrożenia dla ssaków	—analizuje zagrożenia ssaków i wskazuje sposoby ich ochrony —wykazuje przynależność człowieka do ssaków

         

         

         

        Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy 7 szkoły podstawowej
        oparte na Programie nauczania biologii „Puls życia” autorstwa Anny Zdziennickiej

         

        Rok szkolny 2026 / 2027

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        I. Organizm człowieka. Skóra – powłoka organizmu	1. Organizm człowieka jako funkcjonalna całość	wskazuje komórkę jako podstawowy element budowy ciała człowieka wyjaśnia, czym jest tkanka wyjaśnia, czym jest narząd wymienia układy narządów człowieka	wymienia rodzaje tkanek zwierzęcych określa najważniejsze funkcje poszczególnych tkanek zwierzęcych opisuje podstawowe funkcje poszczególnych układów narządów	charakteryzuje budowę poszczególnych tkanek zwierzęcych wyjaśnia funkcje poszczególnych układów narządów wskazuje rozmieszczenie przykładowych tkanek zwierzęcych w organizmie	przyporządkowuje tkanki narządom i układom narządów analizuje hierarchiczną budowę organizmu człowieka rozpoznaje pod mikroskopem lub na ilustracji rodzaje tkanek zwierzęcych	analizuje związek między budową a funkcją poszczególnych tkanek zwierzęcych wykazuje zależność między poszczególnymi układami narządów
        	2. Budowa i funkcje skóry	wymienia warstwy skóry przedstawia podstawowe funkcje skóry wymienia wytwory naskórka z pomocą nauczyciela omawia wykonane doświadczenie, wykazujące, że skóra jest narządem zmysłu	omawia funkcje skóry i warstwy podskórnej rozpoznaje warstwy skóry na ilustracji lub schemacie samodzielnie omawia wykonane doświadczenie, wykazujące, że skóra jest narządem zmysłu	wykazuje na konkretnych przykładach związek między budową a funkcjami skóry z pomocą nauczyciela wykonuje doświadczenie wykazujące, że skóra jest narządem zmysłu	na podstawie opisu wykonuje doświadczenie wykazujące, że skóra jest narządem zmysłu opisuje funkcje poszczególnych wytworów naskórka	wyszukuje odpowiednie informacje i planuje doświadczenie wykazujące, że skóra jest narządem zmysłu

         

        	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        I. Organizm człowieka. Skóra – powłoka ciała.	3. Higiena i choroby skóry	wymienia choroby skóry podaje przykłady dolegliwości skóry omawia zasady pielęgnacji skóry młodzieńczej	wskazuje konieczność dbania o dobry stan skóry wymienia przyczyny grzybic skóry wskazuje metody zapobiegania grzybicom skóry omawia zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku oparzeń i odmrożeń skóry	omawia objawy dolegliwości skóry wyjaśnia zależność między ekspozycją skóry na silne nasłonecznienie a rozwojem czerniaka uzasadnia konieczność konsultacji lekarskiej w przypadku pojawienia się zmian na skórze	ocenia wpływ promieni słonecznych na skórę wyszukuje informacji o środkach kosmetycznych z filtrem UV przeznaczonych dla młodzieży demonstruje zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku oparzeń skóry	przygotowuje pytania i przeprowadza wywiad z lekarzem lub pielęgniarką na temat chorób skóry oraz profilaktyki czerniaka i grzybicy wyszukuje w różnych źródłach informacje do projektu edukacyjnego na temat chorób, profilaktyki i pielęgnacji skóry młodzieńczej
        II. Aparat ruchu.	4. Aparat ruchu. Budowa szkieletu	podaje nazwy wskazanych elementów budowy szkieletu wymienia część bierną i czynną	wskazuje części bierną i czynną aparatu ruchu omawia na schemacie, rysunku i modelu szkielet osiowy oraz szkielet obręczy i kończyn	wyjaśnia sposób działania części bierneji czynnej aparatu ruchu wskazuje na związek budowy kości z ich funkcją w organizmie	wyjaśnia związek budowy kości z ich funkcją w organizmie rozpoznaje różne kształty kości	klasyfikuje podane kości pod względem kształtów na przykładzie własnego organizmu wykazuje związek budowy kości z ich funkcją
        	5. Budowa kości	wymienia elementy budowy kości wymienia nazwy kształtów kości	podaje funkcje elementów budowy kości rozpoznaje wśród kości podane przez nauczyciela kształty	wskazuje zmiany zachodzące w obrębie kości człowieka wraz z wiekiem wymienia typy tkanki kostnej	wyjaśnia związek pomiędzy budową kości a funkcją opisuje zmiany zachodzące w obrębie szkieletu człowieka wraz z wiekiem	charakteryzuje oba typy szpiku kostnego udowadnia  wytrzymałość kości na złamanie

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        II. Układ ruchu	6. Budowa i rola szkieletu osiowego	wymienia elementy szkieletu osiowego wymienia elementy budujące klatkę piersiową nazywa odcinki kręgosłupa	wskazuje na modelu lub ilustracji mózgoczaszkę i trzewioczaszkę wymienia narządy chronione przez klatkę piersiową wskazuje na schemacie, rysunku i modelu elementy szkieletu osiowego	wymienia kości poszczególnych elementów  szkieletu osiowego charakteryzuje funkcje szkieletu osiowego wyjaśnia związek budowy czaszki z pełnionymi przez nią funkcjami	omawia rolę chrząstek w budowie klatki piersiowej porównuje budowę poszczególnych odcinków kręgosłupa rozpoznaje elementy budowy mózgoczaszki i trzewioczaszki	analizuje związek budowy poszczególnych kręgów kręgosłupa z pełnioną przez nie funkcją wykazuje związek budowy odcinków kręgosłupa z pełnioną przez nie funkcją
        	7. Szkielet kończyn	wymienia elementy budowy szkieletu kończyn oraz ich obręczy wymienia rodzaje połączeń kości rozpoznaje rodzaje stawów	wskazuje na modelu lub schemacie kości kończyny górnej i kończyny dolnej opisuje budowę stawu odróżnia staw zawiasowy od stawu kulistego	wymienia kości tworzące obręcze: barkową i miedniczną porównuje budowę kończyny górnej i dolnej charakteryzuje połączenia kości	wykazuje związek budowy szkieletu kończyn z funkcjami kończyn: górnej i dolnej wyjaśnia związek budowy stawu z zakresem ruchu kończyny	charakteryzuje funkcje kończyn: górnej i dolnej oraz wykazuje ich związek z funkcjonowaniem człowieka w środowisku
        	8. Budowa i rola mięśni	wymienia rodzaje tkanki mięśniowej wskazuje położenie w organizmie człowieka tkanek: mięśniowej gładkiej i mięśniowej poprzecznie prążkowanej szkieletowej	określa funkcje wskazanych mięśni szkieletowych opisuje cechy tkanki mięśniowej z pomocą nauczyciela wskazuje na ilustracji najważniejsze mięśnie szkieletowe	rozpoznaje mięśnie szkieletowe wskazane na ilustracji opisuje czynności mięśni wskazanych na schemacie omawia warunki prawidłowej pracy mięśni	określa warunki prawidłowej pracy mięśni charakteryzuje budowę i funkcje mięśni gładkich i poprzecznie prążkowanych wyjaśnia, na czym polega antagonistyczne działanie mięśni	na przykładzie własnego organizmu analizuje współdziałanie mięśni, ścięgien, kości i stawów w wykonywaniu ruchów
        	9. Higiena i choroby układu ruchu	wymienia naturalne krzywizny kręgosłupa opisuje przyczyny powstawania wad postawy wymienia choroby aparatu ruchu	rozpoznaje przedstawione na ilustracji wady postawy opisuje urazy mechaniczne kończyn omawia zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku urazów mechanicznych kończyn omawia przyczyny chorób aparatu ruchu	rozpoznaje naturalne krzywizny kręgosłupa wyjaśnia przyczyny powstawania wad postawy charakteryzuje zmiany zachodzące wraz z wiekiem w układzie kostnym określa czynniki wpływające na prawidłowy rozwój muskulatury ciała	planuje i demonstruje czynności udzielania pierwszej pomocy w przypadku urazów mechanicznych kończyn przewiduje skutki przyjmowania nieprawidłowej postawy ciała	prezentuje prawidłową postawę siedzenia zapobiegającą  deformacjom kręgosłupa   uzasadnia konieczność regularnych ćwiczeń gimnastycznych dla prawidłowego funkcjonowania aparatu ruchu

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        III. Układ pokarmowy	10. Pokarm – budulec i źródło energii	wymienia podstawowe składniki odżywcze nazywa produkty spożywcze zawierające białko podaje przykłady pokarmów, które są źródłem cukrów wymienia pokarmy zawierające tłuszcze	klasyfikuje składniki odżywcze na budulcowe i energetyczne wskazuje pokarmy zawierające te składniki wskazuje rolę tłuszczów w organizmie	wyjaśnia znaczenie składników odżywczych dla organizmu określa znaczenie błonnika w prawidłowym funkcjonowaniu układu pokarmowego uzasadnia konieczność systematycznego spożywania owoców i warzyw	ilustruje na przykładach źródła składników odżywczych i wyjaśnia ich znaczenie dla organizmu wyjaśnia związek między spożywaniem produktów białkowych a prawidłowym wzrostem ciała	analizuje zależność między rodzajami spożywanych pokarmów a funkcjonowaniem organizmu wyszukuje informacje dotyczące roli błonnika w prawidłowym funkcjonowaniu przewodu pokarmowego
        	11. Witaminy, sole mineralne, woda	wymienia przykłady witamin rozpuszczalnych w wodzie i w tłuszczach wskazuje wodę jako ważny składnik organizmu	wymienia wszystkie  witaminy rozpuszczalne w wodzie i w tłuszczach omawia znaczenie makroelementów i mikroelementów w organizmie człowieka	charakteryzuje rodzaje witamin przedstawia rolę makroelementów: Mg, Fe, Ca	przewiduje skutki niedoboru wody w organizmie przedstawia rolę mikro- i makroelementów porównuje wartość energetyczną węglowodanów i tłuszczów	wyjaśnia skutki nadmiernego spożywania tłuszczów analizuje etykiety produktów spożywczych pod kątem zawartości różnych składników odżywczych

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        III. Układ pokarmowy	12. Budowa i rola układu pokarmowego	wyjaśnia, na czym polega trawienie pokarmów nazywa rodzaje zębów u człowieka wymienia odcinki przewodu pokarmowego człowieka	opisuje rolę poszczególnych rodzajów zębów wskazuje odcinki przewodu pokarmowego na planszy lub modelu rozpoznaje wątrobę i trzustkę na schemacie lokalizuje położenie wątroby i trzustki we własnym ciele	rozpoznaje poszczególne rodzaje zębów człowieka lokalizuje odcinki przewodu pokarmowego i wskazuje odpowiednie miejsca na powierzchni swojego ciała omawia  budowę i funkcje gruczołów trawiennych	omawia funkcje poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego wykazuje rolę zębów w mechanicznej obróbce pokarmu	omawia znaczenie procesu trawienia opisuje etapy trawienia pokarmów w poszczególnych odcinkach przewodu pokarmowego analizuje miejsca wchłaniania strawionego pokarmu i wody
        	13. Higiena i choroby układu pokarmowego	określa zasady zdrowego żywienia i higieny żywności wymienia przykłady chorób układu pokarmowego wymienia zasady profilaktyki chorób układu pokarmowego wymienia przyczyny próchnicy zębów	wskazuje grupy pokarmów w piramidzie zdrowego żywienia i aktywności fizycznej wskazuje na zależność diety od zmiennych warunków zewnętrznych układa jadłospis w zależności od zmiennych warunków zewnętrznych wymienia choroby układu pokarmowego	wyjaśnia znaczenie pojęcia wartość energetyczna pokarmu wykazuje zależność między dietą a czynnikami, któreją warunkują przewiduje skutki złego odżywiania się omawia zasady profilaktyki, raka jelita grubego oraz WZW A, WZW B i WZW C	wykazuje zależność między higieną odżywiania się a chorobami układu pokarmowego wskazuje zasady profilaktyki próchnicy zębów wyjaśnia, dlaczego należy stosować zróżnicowaną i dostosowaną do potrzeb organizmu	prezentuje wystąpienie w dowolnej formie na temat chorób związanych z zaburzeniami łaknienia i przemiany materii uzasadnia konieczność badań przesiewowych w celu wykrywania wczesnych stadiów raka jelita grubego uzasadnia konieczność stosowania zróżnicowanej diety dostosowanej do potrzeb organizmu uzasadnia konieczność dbania o zęby

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        IV. Układ krążenia	14. Budowa i funkcje krwi	nazywa elementy morfotyczne krwi wymienia grupy krwi	omawia funkcje krwi wymienia grupy krwi i wyjaśnia, co stanowi podstawę ich wyodrębnienia	omawia znaczenie krwi charakteryzuje elementy morfotyczne krwi omawia rolę hemoglobiny przedstawia społeczne znaczenie krwiodawstwa	wyjaśnia mechanizm krzepnięcia krwi rozpoznaje elementy morfotyczne krwi na podstawie obserwacji mikroskopowej	odczytuje i interpretuje  wyniki laboratoryjnego badania krwi omawia zasady transfuzji krwi
        	15. Krążenie krwi	wymienia narządy układu krwionośnego z pomocą nauczyciela omawia na podstawie ilustracji mały i duży obieg krwi	omawia funkcje wybranego naczynia krwionośnego porównuje budowę i funkcje żył, tętnic oraz naczyń włosowatych opisuje funkcje zastawek żylnych	porównuje krwiobiegi: mały i duży opisuje drogę krwi płynącej w małym i dużym krwiobiegu	rozpoznaje poszczególne naczynia krwionośne na ilustracji wykazuje związek budowy naczyń krwionośnych z pełnionymi przez nie funkcjami	analizuje związek przepływu krwi w naczyniach z wymianą gazową
        	16. Budowa i działanie serca	lokalizuje położenie serca we własnym ciele wymienia elementy budowy serca wyjaśnia, czym jest puls	rozpoznaje elementy budowy serca i naczynia krwionośnego na schemacie (ilustracji z podręcznika) podaje prawidłową wartość pulsu i ciśnienia zdrowego człowieka	opisuje mechanizm pracy serca omawia fazy cyklu pracy serca mierzy koledze puls wyjaśnia różnicę między ciśnieniem skurczowym a ciśnieniem rozkurczowym krwi	wykazuje rolę zastawek w funkcjonowaniu serca omawia doświadczenie wykazujące wpływ wysiłku fizycznego na zmiany tętna i ciśnienia krwi	planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące wpływ wysiłku fizycznego na zmiany tętna i ciśnienia krwi porównuje wartości ciśnienia skurczowego i ciśnienia rozkurczowego krwi
        	17. Higiena i choroby układu krwionośnego	wymienia choroby układu krwionośnego omawia pierwszą pomoc w wypadku krwawień i krwotoków	wymienia przyczyny chorób układu krwionośnego wymienia czynniki wpływające korzystnie na funkcjonowanie układu	analizuje przyczyny chorób układu krwionośnego charakteryzuje objawy krwotoku żylnego i tętniczego przedstawia znaczenie aktywności fizycznej i prawidłowej diety dla właściwego funkcjonowania układu krwionośnego	demonstruje pierwszą pomoc w wypadku krwotoków wyjaśnia znaczenie badań profilaktycznych chorób układu krwionośnego	wyszukuje i prezentuje w dowolnej formie materiały edukacyjne oświaty zdrowotnej na temat chorób społecznych: miażdżycy, nadciśnienia tętniczegoi zawałów serca
        	18. Układ limfatyczny (Układ odpornościowy)	wymienia cechy układu limfatycznego nazywa  narządy tworzące  układ	opisuje budowę układu limfatycznego omawia rolę węzłów chłonnych	opisuje rolę układu limfatycznego wskazuje przykładową lokalizację węzłów chłonnych	rozpoznaje na ilustracji lub schemacie narządy układu limfatycznego porównuje układ limfatyczny z układem krwionośnym	wykazuje, że układy krwionośny i limfatyczny stanowią integralną całość  wyjaśnia mechanizm powstawania chłonki

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        IV. Układ krążenia	19. Budowa i funkcjonowanie układu odpornościowego	wymienia rodzaje odporności wyjaśnia  rolę szczepionki	wyróżnia odporności wrodzoną  i nabytą określa szczepionkę  czynnik odpowiadający za odporność nabytą	omawia rolę elementów układu odpornościowego charakteryzuje rodzaje odporności określa zasadę działania szczepionki	opisuje rodzaje leukocytów uzasadnia konieczność obowiązkowych szczepień	analizuje wykaz szczepień w swojej książeczce zdrowia ocenia znaczenie szczepień
        	20. Zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego	wymienia czynniki mogące wywołać alergie opisuje objawy alergii	określa przyczynę choroby AIDS wyjaśnia, na czym polega transplantacja narządów podaje przykładynarządów, które można przeszczepiać	wskazuje drogi zakażeń HIV wskazuje zasady profilaktyki zakażeń HIV	uzasadnia, że alergia jest związana z nadwrażliwością układu odpornościowego ilustruje przykładami znaczenie transplantologii	przedstawia znaczenie przeszczepów ocenia wyrażanie zgody na transplantację narządów po śmierci
        V. Układ oddechowy	21. Budowa i rola układu oddechowego	wymienia odcinki układu oddechowego rozpoznaje na ilustracji narządy układu oddechowego	omawia funkcje elementów układu oddechowego opisuje rolę nagłośni na podstawie własnego organizmu przedstawia mechanizm wentylacji płuc	wyróżnia drogi oddechowe i narządy wymiany gazowej wykazuje związek budowy elementów układu oddechowego z pełnionymi funkcjami	odróżnia głośnię i nagłośnię demonstruje mechanizm modulacji głosu definiuje płuca jako miejsce zachodzenia wymiany gazowej wykazuje związek między budową a funkcją płuc	wykonuje z dowolnych materiałów model układu oddechowego wyszukuje odpowiednie metody i bada pojemność własnych płuc
        	22. Mechanizm oddychania	wymienia narządy biorące udział w procesie wentylacji płuc demonstruje na sobie mechanizm wdechu i wydechu z pomocą nauczyciela omawia doświadczenie wykrywające obecność CO2w wydychanym powietrzu	wskazuje różnice w ruchach klatki piersiowej i przepony podczas wdechu i wydechu przedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych omawia zawartość gazów w powietrzu wdychanym i wydychanym z pomocą nauczyciela przeprowadza doświadczenie wykrywające obecność CO2 w wydychanym powietrzu	rozróżnia  procesy wentylacji płuc i oddychania komórkowego opisuje dyfuzję O2 i CO2 zachodzącą w pęcherzykach płucnych na przygotowanym sprzęcie samodzielnie przeprowadza doświadczenie wykrywające obecność CO2 w wydychanym powietrzu określa znaczenie oddychania komórkowego	interpretuje wyniki doświadczenia wykrywającego CO2 w wydychanym powietrzu analizuje proces wymiany gazowej w płucach i tkankach samodzielnie przygotowuje zestaw laboratoryjny i przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność CO2 w wydychanym powietrzu	definiuje mitochondrium jako miejsce oddychania komórkowego opisuje zależność między ilością mitochondriów a zapotrzebowaniem narządów na energię zapisuje za pomocą symboli chemicznych równanie reakcji ilustrujące utlenianie glukozy

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        	23. Higiena i choroby układu oddechowego	wymienia choroby układu oddechowego wymienia czynniki wpływające na prawidłowe funkcjonowanie układu oddechowego	wskazuje źródła infekcji górnych i dolnych dróg oddechowych określa sposoby zapobiegania chorobom układu oddechowego omawia wpływ zanieczyszczeń pyłowych na prawidłowe funkcjonowanie układu oddechowego	opisuje objawy wybranych chorób układu oddechowego wyjaśnia związek między wdychaniem powietrza przez nos a profilaktyką chorób układu oddechowego rozróżnia czynne i bierne palenie tytoniu	analizuje wpływ palenia tytoniu na funkcjonowanie układu oddechowego wyszukuje w dowolnych źródłach informacje na temat przyczyn rozwoju raka płuc	przeprowadza wywiad w przychodni zdrowia na temat profilaktyki chorób płuc wykazuje  zależności między skażeniem pyłowym  środowiska a zachorowalnością na  choroby układu oddechowego
        VI. Układ moczowy i wydalanie	24. Budowa i działanie układu wydalniczego	wymienia przykłady substancji, które są wydalane przez organizm człowieka wymienia narządy układu wydalniczego	wyjaśnia pojęcia wydalanie i defekacja wymienia drogi wydalania zbędnych produktów przemiany materii wymienia CO2 i mocznik jako zbędne produkty przemiany materii	porównuje wydalanie i defekację omawia na podstawie ilustracji proces powstawania moczu wskazuje na modelu lub ilustracji miejsce powstawania moczu pierwotnego	omawia rolę układu wydalniczego w prawidłowym funkcjonowaniu całego organizmu opisuje sposoby wydalania mocznika i CO2	wykonuje z dowolnego materiału model układu moczowego rozpoznaje na modelu lub materiale świeżym warstwy budujące nerkę
        	25. Higiena i choroby układu wydalniczego	wymienia zasady higieny układu wydalniczego wymienia choroby układu wydalniczego odczytuje wyniki własnych badań laboratoryjnych	wskazuje na zakażenia dróg moczowych i kamicę nerkową jako choroby układu wydalniczego wymienia badania stosowane w profilaktyce tych chorób wskazuje we własnych  wynikach odchylenia od normy	omawia przyczyny chorób układu wydalniczego wyjaśnia znaczenie wykonywania badań kontrolnych moczu wskazuje na konieczność okresowego wykonywania badań kontrolnych moczu	uzasadnia konieczność picia dużych ilości wody podczas leczenia chorób nerek uzasadnia konieczność regularnego opróżniania pęcherza moczowego omawia na ilustracji przebieg dializy wskazuje we własnych  wynikach odchylenia od normy – stwierdza stan zagrożenia zdrowia	analizuje własne wyniki laboratoryjnego badania moczu i na tej podstawie określa stan zdrowia własnego układu wydalniczego ocenia rolę dializy w ratowaniu życia

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        VII. Układ dokrewny	26.Układ dokrewny.  Budowa i funkcjonowanie układu hormonalnego	wymienia gruczoły dokrewne wymienia przykłady hormonów	wyjaśnia pojęcie gruczoł dokrewny wyjaśnia, czym są hormony wskazuje na ilustracji położenie gruczołów dokrewnych	określa cechy hormonów przyporządkowuje hormony do odpowiednich gruczołów, które je wytwarzają charakteryzuje działanie insuliny i glukagonu	omawia znaczenie swoistego działania hormonów wyjaśnia, na czym polega antagonistyczne działanie insuliny i glukagonu	przedstawia biologiczną rolę hormonu wzrostu, tyroksyny, insuliny, adrenaliny, testosteronu, estrogenów uzasadnia, że nie należy bez konsultacji z lekarzem przyjmować preparatówi leków hormonalnych
        	27. Zaburzenia funkcjonowania układu hormonalnego	wymienia skutki nadmiaru i niedoboru hormonu wzrostu	wyjaśnia pojęcie równowaga hormonalna podaje przyczyny cukrzycy	interpretuje skutki nadmiaru i niedoboru hormonów	uzasadnia związek niedoboru insuliny z cukrzycą	analizuje i wykazuje różnice między cukrzycą typu  I a  cukrzycą typu II
        	28. Budowa i rola układu nerwowego	wymienia funkcje układu nerwowego wymienia elementy budowy ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego rozpoznaje na ilustracji ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy	opisuje elementy budowy komórki nerwowej wskazuje na ilustracji neuronu przebieg impulsu nerwowego wyróżnia somatyczny i autonomiczny układ nerwowy	opisuje funkcje układu nerwowego wykazuje związek budowy komórki nerwowej z jej funkcją omawia działanie ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego	wyjaśnia sposób działania synapsy charakteryzuje funkcje somatycznego i autonomicznego układu nerwowego porównuje funkcje współczulnej i przywspółczulnej części autonomicznego układu nerwowego	ocenia rolę regulacji nerwowo-hormonalnej w prawidłowym funkcjonowaniu całego organizmu

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        VII. Układ nerwowy	29. Ośrodkowy układ nerwowy	wskazuje na ilustracji najważniejsze elementy mózgowia wymienia mózgowie i rdzeń kręgowy jako narządy ośrodkowego układu nerwowego	wskazuje elementy budowy rdzenia kręgowego na ilustracji	opisuje budowę rdzenia kręgowego objaśnia na ilustracji budowę mózgowia	określa mózgowie jako jednostkę nadrzędną w stosunku do pozostałych części układu nerwowego	uzasadnia nadrzędną funkcję mózgowia w stosunku do pozostałych części układu nerwowego
        	30. Obwodowy układ nerwowy. Odruchy	wymienia rodzaje nerwów obwodowych podaje po trzy przykłady odruchów warunkowych i bezwarunkowych	wyróżnia nerwy czuciowe i ruchowe omawia na podstawie ilustracji drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym odróżnia odruchy warunkowe i bezwarunkowe	wyjaśnia różnicę między odruchem warunkowym a bezwarunkowym przedstawia graficznie drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym	na podstawie rysunku wyjaśnia mechanizm odruchu kolanowego charakteryzuje odruchy warunkowe i bezwarunkowe	dowodzi znaczenia odruchów warunkowych i bezwarunkowych w życiu człowieka przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się
        	31. Higiena  układu nerwowego	wymienia czynniki wywołujące stres podaje przykłady używek wymienia skutki zażywania niektórych substancji psychoaktywnych dla stanu zdrowia	wymienia sposoby radzenia sobie ze stresem przedstawia negatywny wpływ na zdrowie człowieka niektórych substancji psychoaktywnych oraz nadużywania kofeiny	wyjaśnia dodatni i ujemny wpływ stresu na funkcjonowanie organizmu opisuje wpływ palenia tytoniu na zdrowie wyjaśnia znaczenie profilaktyki uzależnień	omawia wpływ snu na procesy uczenia się i zapamiętywania oraz na odporność organizmu wykazuje zależność między przyjmowaniem używek a powstawaniem nałogu omawia skutki działania alkoholu na funkcjonowanie organizmu	analizuje związek między prawidłowym wysypianiem się a funkcjonowaniem organizmu wskazuje alternatywne zajęcia pomagające uniknąć uzależnień ocenia wpływ palenia tytoniu na zdrowie

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        VIII. Narządy zmysłów	32. Budowa i działanie narządu wzroku	wskazuje znaczenie zmysłów w życiu człowieka rozróżnia w narządzie wzroku aparat ochronny oka i gałkę oczną rozpoznaje na ilustracji elementy budowy oka	opisuje funkcje elementów aparatu ochronnego oka wyjaśnia pojęcie akomodacja oka omawia funkcje elementów budowy oka	określa funkcję aparatu ochronnego oka wykazuje związek budowy elementów oka z pełnionymi przez nie funkcjami wskazuje lokalizację receptorów wzroku ilustruje w formie prostego rysunku drogę światła w oku	omawia powstawanie obrazu na siatkówce planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące reakcję tęczówki na światło o różnym natężeniu ilustruje za pomocą prostego rysunku drogę światła w oku i powstawanie obrazu na siatkówce oraz wyjaśnia rolę soczewki w tym procesie	przeprowadza doświadczenie wykazujące obecność tarczy nerwu wzrokowego w oku ilustruje za pomocą prostego rysunku drogę światła w oku oraz tłumaczy powstawaniei odbieranie wrażeń wzrokowych, używając odpowiedniej terminologii
        	33. Ucho – narząd słuchu i równowagi	rozpoznaje na ilustracji elementy budowy ucha wyróżnia ucho zewnętrzne, środkowe i wewnętrzne	wskazuje na ilustracji położenie narządu równowagi wymienia funkcje poszczególnych elementów ucha	charakteryzuje funkcje poszczególnych elementów ucha omawia funkcje ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego	wyjaśnia mechanizm odbierania i rozpoznawania dźwięków wskazuje lokalizację receptorów słuchu i równowagi w uchu wyjaśnia zasadę działania narządu równowagi	analizuje przebieg bodźca słuchowego, uwzględniając przetwarzanie fal dźwiękowych na impulsy nerwowe
        	34. Higiena oka i ucha	wymienia wady wzroku omawia zasady higieny oczu wymienia choroby oczu i uszu	rozpoznaje na ilustracji krótkowzroczność i dalekowzroczność omawia przyczyny powstawania wad wzroku	charakteryzuje wady wzroku omawia sposób korygowania wad wzroku definiuje hałas jako czynnik powodujący głuchotę	rozróżnia rodzaje soczewek korygujących wady wzroku analizuje, w jaki sposób nadmierny hałas może spowodować uszkodzenie słuchu	analizuje źródła hałasu w najbliższym otoczeniu i wskazuje na sposoby jego ograniczenia
        	35. Zmysły powonienia, smaku i dotyku	wskazuje rozmieszczenie receptorów powonienia, smaku i dotyku wymienia podstawowe smaki	wymienia rodzaje kubków smakowych wskazuje miejsce występowania komórek węchowych wymienia bodźce odbierane przez receptory skóry	przedstawia rolę zmysłów powonienia, smaku i dotyku omawia rolę węchu w ocenie pokarmów	uzasadnia, że skóra jest narządem dotyku analizuje znaczenie wolnych zakończeń nerwowychw skórze	wskazuje na przykładach współzależności smaku i węchu
        IX. Rozmnażanie i rozwój człowieka	36. Rozmnażanie i rozwój. Męski układ rozrodczy	wymienia męskie narządy rozrodcze wskazuje na ilustracji męskie narządy rozrodcze	omawia budowę plemnika i wykonuje jego schematyczny rysunek omawia proces powstawania nasienia wymienia funkcje męskiego układu rozrodczego	charakteryzuje pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowe męskie  cechy płciowe opisuje funkcje poszczególnych elementów męskiego układu rozrodczego określa funkcję testosteronu	uzasadnia, że główka plemnika jest właściwą gametą męską wykazuje zależność między produkcją hormonów płciowych a zmianami zachodzącymi w ciele mężczyzny	wyjaśnia wspólną funkcjonalność prącia jako narządu wydalania i narządu rozrodczego
        	37. Żeński układ rozrodczy	wymienia żeńskie narządy rozrodcze wskazuje na ilustracji żeńskie narządy rozrodcze	opisuje funkcje żeńskiego układu rozrodczego	charakteryzuje pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowe żeńskie cechy płciowe opisuje funkcje wewnętrznych narządów rozrodczych	wykazuje związek budowy komórki jajowej z pełnioną przez nią funkcją	analizuje podobieństwa i różnice w budowie męskich i żeńskich układów narządów: rozrodczego  i wydalniczego
        	38. Funkcjonowanie żeńskiego układu rozrodczego	wymienia żeńskie hormony płciowe wymienia kolejne fazy cyklu miesiączkowego	wskazuje w cyklu miesiączkowym dni płodne i niepłodne definiuje jajnik jako miejsce powstawania komórki jajowej	interpretuje ilustracje przebiegu cyklu miesiączkowego	omawia zmiany hormonalne i zmiany w macicy zachodzące w trakcie cyklu miesiączkowego analizuje rolę ciałka żółtego	wyznacza dni płodne i niepłodne u kobiet w różnych dniach cyklu miesiączkowego z  różną długością cyklu

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        IX. Rozmnażanie i rozwój człowieka	39. Rozwój człowieka – od poczęciado narodzin	wymienia etapy przedurodzeniowe - zygota, zarodek, płód   nazwa  błony płodowe podaje długość trwania rozwoju płodowego	porządkuje etapy rozwoju zarodka od zapłodnienia do zagnieżdżenia wyjaśnia znaczenie pojęciazapłodnienie podaje czas trwania ciąży omawia wpływ różnych czynników na prawidłowy rozwój zarodka i płodu	charakteryzuje funkcje błon płodowych omawia okres rozwoju płodowego wyjaśnia przyczyny zmian zachodzących w organizmie kobiety podczas ciąży charakteryzuje etapy porodu	analizuje funkcje łożyska uzasadnia konieczność przestrzegania zasad higieny przez kobiety w ciąży omawia mechanizm powstawania ciąży pojedynczej i mnogiej	wskazuje   zasady higieny zalecane kobietom w ciąży
        	40. Rozwój człowieka – od narodzin do starości	wymienia etapy życia człowieka nazywa rodzaje dojrzałości człowieka	określa zmiany rozwojowe u swoich rówieśników opisuje objawy starzenia się organizmu wskazuje  różnice w tempie dojrzewania dziewcząt i chłopców	charakteryzuje wskazane okresy rozwojowe przedstawia cechy oraz przebieg fizycznego, psychicznego i społecznego dojrzewania człowieka	analizuje różnice między przekwitaniem a starością przyporządkowuje okresom rozwojowym zmiany zachodzące w organizmie	tworzy w dowolnej formie prezentację na temat dojrzewania tworzy portfolio ze zdjęciami swojej rodziny, której członkowie znajdują się w różnych okresach rozwoju

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        IX. Rozmnażanie i rozwój człowieka	41. Higiena i choroby układu rozrodczego	wymienia choroby układu rozrodczego wymienia choroby przenoszone drogą płciową	wskazuje kontakty płciowe jako potencjalne źródło zakażenia układu rozrodczego przyporządkowuje chorobom źródła zakażenia wyjaśnia różnicę między nosicielstwem HIVa chorobą AIDS	wyjaśnia konieczność regularnych wizyt u ginekologa przyporządkowuje chorobom ich charakterystyczne objawy przedstawia podstawowe zasady profilaktyki chorób przenoszonych drogą płciową	wymienia ryzykowne zachowania seksualne, które mogą prowadzić do zakażenia HIV uzasadnia konieczność wykonywania badań kontrolnych jako sposobu wczesnego wykrywania raka piersi, raka szyjki macicy  i  raka prostaty	wyszukuje w różnych źródłach informacje na temat planowanych szczepień przeciwko wirusowi brodawczaka, wywołującego raka szyjki macicy
        X. Równowaga wewnętrzna organizmu	42.Homeostaza. Mechanizmy regulacyjne organizmu	własnymi słowami wyjaśnia, na czym polega homeostaza wyjaśnia mechanizm termoregulacji u człowieka wskazuje drogi wydalania wody z organizmu	wykazuje na podstawie wcześniej zdobytej wiedzy zależność działania układów pokarmowego i krwionośnego opisuje, które układy narządów mają wpływ na regulację poziomu wody we krwi	wyjaśnia, na czym polega homeostaza na podstawie wcześniej zdobytej wiedzy wykazuje zależność działania układów: nerwowego, pokarmowego i krwionośnego na podstawie wcześniej zdobytej wiedzy wyjaśnia mechanizm regulacji poziomu glukozy we krwi	na podstawie wcześniej zdobytej wiedzy wykazuje zależność działania poszczególnych układów narządów w organizmie człowieka na podstawie wcześniej zdobytej wiedzy wyjaśnia, które układy narządów biorą udział w mechanizmie regulacji poziomu glukozy we krwi	analizuje i wykazuje rolę regulacji nerwowo- -hormonalnej w utrzymaniu homeostazy

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        X. Równowaga wewnętrzna organizmu	43. Choroba	omawia wpływ trybu życia na stan zdrowia człowieka podaje przykłady trzech chorób zakaźnych wraz z czynnikami, które je wywołują wymienia choroby cywilizacyjne wymienia najczęstsze przyczyny nowotworów	opisuje zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne podaje przykłady wpływu środowiska na życiei zdrowie człowieka przedstawia znaczenie aktywności fizycznej dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka przedstawia podstawowe zasady profilaktyki chorób nowotworowych	charakteryzuje czynniki wpływające na zdrowie człowieka rozróżnia zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne podaje kryterium podziału chorób na choroby zakaźne i cywilizacyjne wskazuje na co należy zwrócić uwagę czytając  ulotki dołączane do ogólnodostępnych leków	wykazuje wpływ środowiska na zdrowie uzasadnia, że antybiotyki i inne leki należy stosować zgodnie z zaleceniami lekarza uzasadnia konieczność okresowego wykonywania podstawowych badań kontrolnych wskazuje metody zapobiegania chorobom cywilizacyjnym	formułuje argumenty przemawiające za tym, że nie należy bez wyraźnej potrzeby przyjmować ogólnodostępnych leków oraz suplementów dowodzi, że stres jest przyczyną chorób cywilizacyjnych

        1

         

        Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy 8 szkoły podstawowej
        oparte na Programie nauczania biologii „Puls życia” autorstwa Anny Zdziennickiej

        Rok szkolny 2026 / 2027

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        I. Genetyka	1. Czym jest genetyka?	Uczeń: określa zakres badań genetyki wyjaśnia, że podobieństwo dziecka do rodziców jest wynikiem dziedziczenia cech	Uczeń: rozróżnia cechy dziedziczne i niedziedziczne definiuje pojęcia: genetyka i zmienność organizmów	Uczeń: wskazuje cechy indywidualne i gatunkowe podanych organizmów omawia zastosowanie genetyki w różnych dziedzinach: medycynie, kryminalistyce, rolnictwie i archeologii	Uczeń: uzasadnia występowanie zmienności genetycznej wśród ludzi wskazuje różnice między cechami gatunkowymi a indywidualnymi wyjaśnia, z czego wynika podobieństwo organizmów potomnych w rozmnażaniu bezpłciowym	Uczeń: dowodzi, że cechy organizmu kształtują się dzięki materiałowi genetycznemu oraz są wynikiem wpływu środowiska wyjaśnia znaczenie rekombinacji genetycznej w kształtowaniu się zmienności organizmów
        	2. Nośnik informacji genetycznej – DNA	wskazuje miejsca występowania DNA wymienia elementy budujące DNA przedstawia rolę DNA jako nośnika informacji genetycznej	przedstawia budowę nukleotydu wymienia nazwy zasad azotowych omawia budowę chromosomu definiuje pojęcia: kariotyp, helisa, gen i nukleotyd wykazuje rolę jądra	wykazuje konieczność związania DNA przez białka i powstania chromatyny w jądrze komórkowym wyjaśnia, z czego wynika komplementarność zasad azotowych przedstawia graficznie regułę komplementarności	wyjaśnia proces replikacji rozpoznaje DNA i RNA* na modelu lub ilustracji porównuje budowę DNA z budową RNA* omawia budowę i funkcję RNA*	uzasadnia konieczność zachodzenia procesu replikacji DNA przed podziałem komórki wykonuje dowolną techniką model DNA wykazuje rolę replikacji w zachowaniu niezmienionej informacji genetycznej

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        I. Genetyka	3. Podziały komórkowe	wymienia nazwy podziałów komórkowych podaje liczbę chromosomów w komórkach somatycznych i płciowych człowieka	definiuje pojęcia: chromosomy homologiczne, komórki haploidalne i komórki diploidalne wskazuje miejsce zachodzenia mitozy i mejozy w organizmie człowieka	omawia znaczenie mitozy i mejozy oblicza liczbę chromosomów w komórce haploidalnej, znając liczbę chromosomów w komórce diploidalnej danego organizmu	wykazuje konieczność redukcji ilości materiału genetycznego w komórkach macierzystych gamet wykazuje różnice między mitozą a mejozą	wyjaśnia znaczenie rekombinacji genetycznej podczas mejozy wykonuje dowolną techniką model mitozy lub mejozy
        	4. Podstawowe prawa dziedziczenia	definiuje pojęcia fenotyp i genotyp wyjaśnia symbole używane przy zapisywaniu krzyżówek genetycznych	omawia badania Gregora Mendla zapisuje genotypy homozygoty dominującej i homozygoty recesywnej oraz heterozygoty wykonuje krzyżówki genetyczne przedstawiające dziedziczenie jednego genu	identyfikuje allele dominujące i recesywne omawia prawo czystości gamet rozpoznaje na schemacie krzyżówki genetycznej genotyp oraz określa fenotyp rodziców i pokolenia potomnego	przewiduje cechy osobników potomnych na podstawie prawa czystości gamet interpretuje krzyżówki genetyczne, używając określeń: homozygota, heterozygota, cecha dominująca i cecha recesywna	zapisuje krzyżówki genetyczne przedstawiające dziedziczenie określonej cechy i przewiduje genotypy oraz fenotypy potomstwa ocenia znaczenie prac Gregora Mendla dla rozwoju genetyki
        	5. Dziedziczenie cech u człowieka	wskazuje u ludzi przykładowe cechy dominującą i recesywną z pomocą nauczyciela rozwiązuje proste krzyżówki genetyczne	wymienia cechy dominujące i recesywne u człowieka z niewielką pomocą nauczyciela rozwiązuje proste krzyżówki genetyczne	wyjaśnia, że cechę recesywną determinują allele homozygoty recesywnej przewiduje na podstawie krzyżówki genetycznej wystąpienie cechy potomstwa	wskazuje cechy człowieka, które są zarówno wynikiem działania genów, jak i czynników środowiska ustala prawdopodobieństwo występowania cechy u potomstwa, jeśli nie są znane genotypy obojga rodziców	ocenia wpływ środowiska na kształtowanie się cech na podstawie znajomości cech dominujących i recesywnych projektuje krzyżówki genetyczne, poprawnie posługując się terminami homozygota i heterozygota

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        I. Genetyka	6. Dziedziczenie płci u człowieka	podaje liczbę chromosomów występujących w komórce diploidalnej człowieka wymienia przykłady chorób dziedzicznych sprzężonych z płcią	rozpoznaje kariotyp człowieka określa cechy chromosomów X i Y	wyjaśnia rolę chromosomów płci i autosomów omawia zasadę dziedziczenia płci	wyjaśnia mechanizm ujawniania się cech recesywnych	ocenia znaczenie poznania budowy ludzkiego DNA
        	7. Dziedziczenie grup krwi	wymienia cztery główne grupy krwi występujące u człowieka przedstawia przykłady cech zależnych od wielu genów oraz od środowiska	omawia sposób dziedziczenia grup krwi wyjaśnia sposób dziedziczenia czynnika Rh	rozpoznaje grupy krwi na podstawie zapisu genotypów wykonuje krzyżówkę genetyczną przedstawiającą dziedziczenie grup krwi	ustala grupy krwi dzieci na podstawie znajomości grup krwi ich rodziców ustala czynnik Rh dzieci na podstawie znajomości czynnika Rh ich rodziców	wykazuje, że dziedziczenie czynnika Rh jest jednogenowe wyjaśnia wpływ środowiska na rozwój cech osobniczych
        	8. Mutacje	definiuje pojęcie mutacja wymienia czynniki mutagenne podaje przykłady chorób uwarunkowanych mutacjami genowymi i chromosomowymi	rozróżnia mutacje genowe i chromosomowe omawia przyczyny wybranych chorób genetycznych wskazuje mechanizm dziedziczenia mukowiscydozy	wyjaśnia, na czym polegają mutacje genowe i chromosomowe omawia znaczenie poradnictwa genetycznego charakteryzuje wybrane choroby i zaburzenia genetyczne wyjaśnia podłoże zespołu Downa	wyjaśnia mechanizm powstawania mutacji genowych i chromosomowych omawia zachowania zapobiegające powstawaniu mutacji wyjaśnia znaczenie badań prenatalnych	uzasadnia, że mutacje są podstawowym czynnikiem zmienności organizmów analizuje przyczyny mutacji i wskazuje ich skutki

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        II. Ewolucja życia	9. Źródła wiedzy o ewolucji	definiuje pojęcie ewolucja wymienia dowody ewolucji wskazuje przykłady narządów szczątkowych w organizmie człowieka	omawia dowody ewolucji wymienia przykłady różnych rodzajów skamieniałości definiuje pojęcie żywa skamieniałość wymienia przykłady reliktów	wyjaśnia istotę procesu ewolucji rozpoznaje żywe skamieniałości omawia przykłady potwierdzające jedność budowy i funkcjonowania organizmów wymienia przykłady struktur homologicznych i analogicznych	określa warunki powstawania skamieniałości analizuje formy pośrednie wskazuje istnienie związku między rozmieszczeniem gatunków a ich pokrewieństwem	wykazuje jedność budowy i funkcjonowania organizmów ocenia rolę struktur homologicznych i analogicznych jako dowodów ewolucji
        	10. Mechanizmy ewolucji	wyjaśnia znaczenie pojęcia endemit podaje przykłady doboru sztucznego	wymienia przykłady  endemitów wyjaśnia, na czym polega dobór naturalny i dobór sztuczny omawia ideę walki o byt	wyjaśnia główne założenia teorii ewolucji Karola Darwina wskazuje różnicę pomiędzy doborem naturalnym a doborem sztucznym wymienia główne założenia syntetycznej teorii ewolucji*	wykazuje izolację geograficzną jako drogę do powstawania nowych gatunków wykazuje rolę endemitów z Galapagos w badaniach Darwina* uzasadnia, że walka o byt jest formą doboru naturalnego ocenia korzyści doboru naturalnego w przekazywaniu cech potomstwu omawia współczesne spojrzenie na ewolucję – syntetyczną teorię ewolucji	ilustruje przykładami działanie doboru naturalnego i doboru sztucznego ocenia korzyści dla człowieka płynące z zastosowania doboru sztucznego
        	11. Pochodzenie człowieka	wymienia przykłady organizmów należących do nadrodziny człekokształtnych omawia cechy człowieka rozumnego	wskazuje na mapie miejsce, gdzie rozpoczęła się ewolucja człowieka wymienia czynniki, które miały wpływ na ewolucję człowieka	określa stanowisko systematyczne człowieka wskazuje na przykładzie szympansa różnice pomiędzy człowiekiem a innymi człekokształtnymi	analizuje przebieg ewolucji człowieka wykazuje cechy wspólne człowieka z innymi człekokształtnymi wymienia cechy człowieka pozwalające zaklasyfikować go do poszczególnych jednostek systematycznych	porównuje różne gatunki człowieka w przebiegu jego ewolucji wykazuje, że człekokształtne to ewolucyjni krewni człowieka

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        III. Ekologia	12. Organizm a środowisko	wyjaśnia, czym zajmuje się ekologia wymienia czynniki ograniczające występowanie gatunków w różnych środowiskach	identyfikuje siedlisko wybranego gatunku omawia, czym jest nisza ekologiczna organizmu	rozróżnia siedlisko i niszę ekologiczną określa wpływ wybranych czynników środowiska na funkcjonowanie organizmów	wykazuje zależność między czynnikami środowiska a występującymi w nim organizmami	interpretuje wykres przedstawiający zakres tolerancji ekologicznej danego gatunku
        	13. Cechy populacji	definiuje pojęcia populacja i gatunek wylicza cechy populacji wymienia typy rozmieszczenia osobników w populacji określa wady i zalety życia organizmów w grupie	wyjaśnia zależność między definicją populacji i gatunku wymienia przykłady zwierząt żyjących w stadzie określa przyczyny migracji przedstawia, jakie dane można odczytać z piramidy wiekowej populacji	wskazuje populacje różnych gatunków określa wpływ migracji na liczebność populacji wyjaśnia wpływ cech populacji na jej liczebność odczytuje dane z piramidy wiekowej	wykazuje zależność między liczebnością populacji a jej zagęszczeniem graficznie przedstawia różne typy rozmieszczenia osobników w populacji i podaje ich przykłady charakteryzuje grupy wiekowe w piramidach	przewiduje losy populacji na podstawie jej piramidy wiekowej wykazuje zależność między strukturą płciową a liczebnością populacji

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        III. Ekologia i ochrona środowiska	14. Konkurencja	nazywa zależności międzygatunkowe wymienia zasoby, o które konkurują organizmy	wyjaśnia, na czym polega konkurencja wskazuje rodzaje konkurencji	przedstawia graficznie zależności między organizmami, zaznacza, który gatunek odnosi korzyści, a który – straty porównuje konkurencję wewnątrzgatunkową z konkurencją międzygatunkową	wskazuje przyczyny i skutki konkurencji międzygatunkowej i wewnątrzgatunkowej wykazuje zależność między zasobami środowiska a intensywnością konkurencji	uzasadnia, wykorzystując wiedzę z ewolucjonizmu, że konkurencja jest czynnikiem doboru naturalnego
        	15. Drapieżnictwo. Roślinożerność	wymienia przykłady roślinożerców wskazuje przykłady drapieżników i ich ofiar omawia przystosowania organizmów do drapieżnictwa podaje przykłady roślin drapieżnych	określa znaczenie roślinożerców w przyrodzie omawia adaptacje roślinożerców do zjadania pokarmu roślinnego wyjaśnia na wybranych przykładach, na czym polega drapieżnictwo wymienia charakterystyczne cechy drapieżników i ich ofiar	wyjaśnia, w jaki sposób rośliny i roślinożercy wzajemnie regulują swoją liczebność omawia różne strategie polowań stosowanych przez drapieżniki opisuje sposoby obrony organizmów przed drapieżnikami wykazuje przystosowania rośliny drapieżnej do zdobywania pokarmu	ocenia znaczenie drapieżników i roślinożerców w środowisku wskazuje adaptacje drapieżników i roślinożerców do zdobywania pokarmu określa rolę drapieżników w przyrodzie jako regulatorów liczebności ofiar charakteryzuje sposoby obrony roślin przed zjadaniem	wykazuje zależności między liczebnością populacji drapieżników a liczebnością populacji ich ofiar wyjaśnia przyczyny drapieżnictwa i wskazuje metody zdobywania pokarmu przez rośliny drapieżne wykazuje korzyści dla roślin płynące z roślinożerności przedstawia pozytywne i negatywne skutki roślinożerności
        	16. Pasożytnictwo	wymienia przykłady pasożytów zewnętrznych i wewnętrznych wylicza przykłady pasożytnictwa u roślin	wyjaśnia, na czym polega pasożytnictwo klasyfikuje pasożyty na zewnętrzne i wewnętrzne	charakteryzuje przystosowania organizmów do pasożytniczego trybu życia omawia pasożytnictwo u roślin	ocenia znaczenie pasożytnictwa w przyrodzie wskazuje przystosowania roślin do pasożytniczego trybu życia	wyjaśnia znaczenie pasożytnictwa w regulacji zagęszczenia populacji ofiar

         

         

         

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        III. Ekologia i ochrona środowiska	17. Nieantagonistyczne zależności między gatunkami	wymienia nieantagonistyczne zależności międzygatunkowe podaje przykłady organizmów, które łączy zależność nieantagonistyczna	określa warunki współpracy między gatunkami rozróżnia pojęcia komensalizm i mutualizm omawia budowę korzeni roślin motylkowych	omawia różnice między komensalizmem a mutualizmem charakteryzuje role grzyba i glonu w plesze porostu	określa warunki występowania nieantagonistycznych relacji między organizmami różnych gatunków charakteryzuje relacje między rośliną motylkową a bakteriami azotowymi	ocenia znaczenie bakterii azotowych występujących w glebie wyjaśnia, jakie praktyczne znaczenie ma wiedza o mikoryzie
        	18. Czym jest ekosystem?	wymienia przykładowe ekosystemy	wskazuje elementy biotopu i biocenozy wybranego ekosystemu przedstawia składniki biotopu i biocenozy	wymienia przemiany w ekosystemach omawia, do czego człowiek wykorzystuje ekosystemy	charakteryzuje różnicę między sukcesją pierwotną a wtórną*	wykazuje zależności między biotopem a biocenozą wyszukuje w terenie miejsce zachodzenia sukcesji wtórnej*
        	19. Zależności pokarmowe	wymienia nazwy ogniw łańcucha pokarmowego przyporządkowuje znane organizmy poszczególnym ogniwom łańcucha pokarmowego rysuje schematy prostych łańcuchów pokarmowych w wybranych ekosystemach	wyjaśnia przyczyny istnienia łańcuchów pokarmowych wskazuje różnice między producentami a konsumentami rysuje schemat prostej sieci pokarmowej	analizuje wybrane powiązania pokarmowe we wskazanym ekosystemie charakteryzuje role poszczególnych ogniw łańcucha pokarmowego	omawia czynniki, które zakłócają równowagę ekosystemu	przewiduje skutki, jakie dla ekosystemu miałoby wyginięcie określonego ogniwa we wskazanym łańcuchu pokarmowym interpretuje, na czym polega równowaga dynamiczna ekosystemu
        	20. Materia i energia w ekosystemie	mawia na podstawie ilustracji piramidę ekologiczną	wykazuje, że materia krąży w ekosystemie omawia na podstawie ilustracji obieg węgla w ekosystemie*	wyjaśnia, że energia przepływa przez ekosystem wykazuje rolę producentów, konsumentów i destruentów w krążeniu materii	interpretuje zależności między poziomem pokarmowym a biomasą i liczebnością populacji analizuje informacje przedstawione w formie piramidy ekologicznej	analizuje przyczyny zaburzeń w krążeniu materii w ekosystemach uzasadnia spadek energii w ekosystemie na kolejnych poziomach troficznych

         

        Dział	Temat	Poziom wymagań
        		ocena dopuszczająca	ocena dostateczna	ocena dobra	ocena bardzo dobra	ocena celująca
        IV. Zagrożenia różnorodności biologicznej	21. Różnorodność biologiczna	przedstawia poziomy różnorodności biologicznej wymienia czynniki wpływające na stan ekosystemów	wyjaśnia, na czym polega różnorodność biologiczna wyjaśnia różnice pomiędzy dwoma poziomami różnorodności biologicznej wyszukuje w różnych źródłach informacji na temat skutków spadku różnorodności	charakteryzuje poziomy różnorodności biologicznej omawia wpływ klimatu na kształtowanie się różnorodności biologicznej	wykazuje zmiany różnorodności biologicznej podczas sukcesji* porównuje poziomy różnorodności biologicznej	analizuje przyczyny prowadzące do nagłego wymarcia gatunku
        	22. Wpływ człowieka  na różnorodność biologiczną	wymienia przykłady działalności człowieka przyczyniającej się do spadku różnorodności biologicznej podaje przykłady obcych gatunków	wskazuje działalność człowieka jako przyczynę spadku różnorodności biologicznej wskazuje gatunki wymarłe jako przykład działalności człowieka	wskazuje, w jaki sposób niszczenie siedlisk wpływa na stan gatunkowy ekosystemów wyjaśnia, skąd się biorą nowe gatunki roślin i zwierząt w ekosystemach naturalnych	wykazuje, w jaki sposób działalność człowieka wpływa na eliminowanie gatunków ocenia wpływ wprowadzania obcych gatunków na bioróżnorodność w Polsce	analizuje zależności między działalnością człowieka a zmianą czynników środowiskowych wpływających na spadek różnorodności biologicznej
        	23. Racjonalne gospodarowanie zasobami przyrody	wymienia przykłady zasobów przyrody wyjaśnia znaczenie recyklingu dla racjonalnego gospodarowania zasobami	wymienia przykłady odnawialnych i nieodnawialnych zasobów przyrody ilustruje przykładami, jak należy dbać o ochronę zasobów	klasyfikuje zasoby przyrody na niewyczerpywalne i wyczerpywalne, podaje ich przykłady omawia racjonale gospodarowanie zasobami przyrody	wykazuje skutki niewłaściwej eksploatacji zasobów wyjaśnia, na czy polega zrównoważony rozwój	objaśnia, w jaki sposób odtwarzają się odnawialne zasoby przyrody wyjaśnia, jak młodzież może się przyczynić do ochrony zasobów przyrody
        	24. Sposoby ochrony przyrody	określa cele ochrony przyrody wymienia sposoby ochrony gatunkowej	wymienia formy ochrony przyrody omawia formy ochrony indywidualnej	wyjaśnia, na czym polega ochrona obszarowa wykazuje różnicę między ochroną gatunkową ścisłą a częściową	charakteryzuje poszczególne formy ochrony przyrody wyjaśnia, czego dotyczy program Natura 2000 prezentuje wybrane przykłady czynnej ochrony przyrody w Polsce	wskazuje formy ochrony przyrody występujące w najbliższej okolicy uzasadnia konieczność stosowania form ochrony przyrody dla zachowania gatunków i ekosystemów

         

                        * Zagadnienia spoza podstawy programowej oznaczono gwiazdką

         

        Agnieszka Konopko